EBTEKAR NEWSPAPER
یکشنبه, 03 تیر 1397   Sunday 24 June 2018

سرمقاله

در مسیر پیروزی

علیرضا صدقی

نیروها و گروه‌های اجتماعی به صورت تصادفی پدید نمی‌آیند، بلکه مبتنی بر علایق گوناگونی در درون ساخت جامعه وجود دارند. چنین علایقی معمولاً در حول شکاف‌های اجتماعی شکل می‌گیرند، برخی از جامعه‌شناسان به جای شکاف از تعارض و تضاد اجتماعی سخن گفته‌اند: به نظر می‌رسد که تعارضات و تضادهای اجتماعی مفهومی گسترده‌تر و شکلی انتزاعی از مفهوم شکاف‌های اجتماعی داشته باشد. شکاف اجتماعی عملاً‌ موجب تقسیم و تجزیه جمعیت و تکوین گروه‌بندی‌هایی می‌شود که این گروه‌بندی‌ها ممکن است تشکل‌ها و سازمان‌های سیاسی پدید آورند .
قاعده جامعه‌شناسی سیاسی این است که زندگی سیاسی در هر کشوری به شیوه‌های گوناگون تحت تاثیر شکاف‌های اجتماعی خاص آن کشور و نحوه صورت‌بندی آن شکاف‌ها قرار می‌گیرد. اما تنوع جامعه‌شناسی سیاسی کشورهای گوناگون ناشی از نوع و شمار این شکاف‌ها و نحوه صورت‌بندی آنها است. در بررسی شکاف‌های اجتماعی پایه بر تنوعات جغرافیایی و تنوعات تاریخی توجه دارد. نوع، تعداد و چگونگی صورت‌بندی شکاف‌های اجتماعی برابر عوامل گوناگون از جامعه‌ای به جامعه دیگر و از زمانی به زمان دیگر در درون یک کشور ممکن است تغییر کند .به علت چنین تنوعاتی می‌توان شکاف‌های اجتماعی را به شکاف‌های فعال یا غیرفعال و ساختاری یا تاریخی تقسیم کرد، مثلاً شکاف طبقاتی در یک کشور ممکن است از نظر سیاسی خفته و غیرفعال باشد .
یعنی اینکه آگاهی سیاسی و سازماندهی و عمل سیاسی بر پایه آن صورت نگرفته باشد. شکاف اجتماعی وقتی فعال می‌شود که بر پایه آن گروه‌بندی‌هایی و عمل و آگاهی سیاسی تکوین یابد. هیچ جامعه‌ای را نمی‌توان یافت که فاقد شکاف و یا تنها دارای یک شکاف اجتماعی باشد .
معمولاً در جوامع به حکم تقسیم کار اجتماعی، عوامل مربوط به تبار و حسب و نسبت و جنسیت و... چندین شکاف وجود دارد. اما ممکن است هر یک از آن‌ها برحسب عوامل گوناگون در یک زمان فعال یا غیر فعال باشند. در جامعه‌شناسی سیاسی، پویایی جامعه و دولت تا اندازه زیادی محصول فعال شدن یا غیر فعال شدن شکاف‌ها در طی زمان است. بنابراین پیش‌بینی در مورد پویایی و تحول نظام‌های سیاسی هم با شناخت فعالیت یا عدم فعالیت شکاف‌ها ممکن می‌شود .
از نظر ضرورت تکوین برخی از شکاف‌ها ساختاری و برخی تاریخی و یا تصادفی هستند. همچنین تقسیم جنسی و سنی جمعیت میان مرد و زن و پیر و جوان ویژگی پایدار جامعه بشری است گروه‌بندی‌هایی که براساس این شکاف‌ها پیدا می‌شوند ممکن است در زندگی سیاسی فعال و موثر باشند .
در جوامع سنتی‌تر از آنجایی‌که زنان تابع شوهران خود هستند و نقش سیاسی ندارند‌، شکاف جنسی در حیات سیاسی موثر نیست .برعکس در جوامعی که در چنبره دگرگونی‌های فراگیر اجتماعی قرار می‌گیرند، پایگاه اجتماعی و اقتصادی زنان نیز دستخوش دگرگونی می‌شود و در نتیجه ممکن است زنان را غیرسیاسی پیدا کنند و روند صنعتی شدن غرب زنان در مراحل مختلفی خواستار دخالت در زندگی سیاسی از طریق کسب حق رای و شرکت در نهادهای نمایندگی شدند. یا این همه در این روند مشارکت زنان در زندگی سیاسی خود متاثر از عوامل طبقاتی بوده و در هر طبقه‌ای که مردان نقش سیاسی بیشتری یافتند زنان آن‌ها نیز تمایل بیشتری به شرکت در حیات سیاسی پیدا کردند. بعضی از شکاف‌های اجتماعی حاصل سرنوشت تاریخی یک کشور هستند و بنابراین صورت ساختاری ندارند تحولات و تصادف‌های تاریخی در تکوین این شکاف‌ها در هر جامعه موثرند. بنابراین تنوعات بسیاری در نحوه شکل‌گیری آن‌ها در جوامع گوناگون مشاهده می‌شود. از جمله شکاف‌های تاریخی باید از شکاف‌های مذهبی و فرقه‌ای، شکاف میان دین و دولت، شکاف‌های قومی، زبانی، نژادی و... سخن گفت. در مورد مذهب باید گفت که تعبیرپذیری مذاهب به نحوه اجتناب‌ناپذیری موجب تفرق آن‌ها می‌شود . برخی دیگر از شکاف‌های اجتماعی مانند شکاف‌های فرهنگی، قومی، زبانی و مذهبی محصول تصادفات تاریخی و چگونگی تکوین یک کشور از نظر تاریخی بوده‌اند . از چشم‌انداز توسعه تاریخی و مراحل تحول اقتصادی، شمار و شکل شکاف‌های اجتماعی در کشورهای مختلف متفاوت است فرآیند نوسازی در جهان متضمن گذار از مراحل متعددی از جمله گذر از مرحله انقلاب کشاورزی به انقلاب صنعتی بوده است در این فرآیند می‌توان از جوامع سنتی، جوامع نیمه سنتی، نیمه مدرن که در فاصله میان انقلاب‌های کشاورزی و صنعتی قرار گرفته‌اند و جوامع مدرن که انقلاب صنعتی را طی کرده و کم و بیش در آستانه ورود به دوران فرا صنعتی قرار گرفته‌اند نام برد. در هر مرحله از توسعه اقتصادی، شکاف‌های خاص پدیدار می‌شوند و یا در فعالیت آن شکاف‌ها تحولاتی روی می‌دهد، جامعه سنتی به مفهوم رایج دارای شکاف‌های خاص خود است. در این گونه جوامع معمولاً شکاف میان قبایل و خانواده‌های بزرگ در زندگی اجتماعی و سیاسی همچنان تاثیری تعیین کننده دارد. همچنین شکاف‌های مذهبی، ‌فرقه‌ای و زبان در این گونه جوامع هنوز موثر و مهم‌اند. نمی‌توان سیاست و حکومت در آن‌ها را بدون فهم این شکاف‌ها و تاثیر آن‌ها دریافت. جوامع نیمه سنتی ـ نیمه مدرن یا در حال گزار، طبعاً دارای هیئت و شمار پیچیده‌تری از شکاف‌های اجتماعی هستند . از یک سو شکاف‌های قبیله‌ای، قومی، فرهنگی و زبانی مربوط به جامعه سنتی کم و بیش فعال‌اند و از سوی دیگر شکاف‌های جامعه مدرن شکل طبقات و شکاف نسل‌ها، نمودار می‌شوند. جوامع نیمه سنتی و نیمه مدرن دچار شکاف عمیق و اساسی دیگری نیز هستند که ناشی از همان دو پارگی سراسری آنها است. این دو پارگی معمولاً تحت عنوان اقتصاد دو گانه دوگانگی فرهنگی و شکاف تجدد و سنت گرایی بررسی می‌شود. به موجب این شکاف طبقات اجتماعی قدیم یعنی اشرافیت، روحانیت، خرده بورژوازی و دهقانان در مقابل طبقات اجتماعی جدید یعنی بورژوازی جدید، روشنفکران و طبقات کارگری قرار می‌گیرند. در این گونه جوامع زندگی سیاسی سخت تحت تاثیر منازعات و کشمکش‌های دو نیمه جامعه قرار دارد و دولت گرچه ممکن است بیشتر نماینده بخش سنتی و یا مدرن باشد لیکن به هر حال مجبور می‌شود به شیوه نوسان آمیزی روابط خود را با هر دو بخش تحکیم کند. شکاف سراسری میان دو نیمه جامعه در حوزه اقتصاد و فرهنگی معمولاً بیش از شکاف‌های درونی هر یک از دو بخش جامعه بر زندگی سیاسی تاثیر می‌گذارد .
در مدل کشور ایران هم می‌توان بخش قابل توجهی از این دو پارگی‌ها را مشاهده کرد. از آنجا که ایران در حوزه کشورهای نیمه سنتی و نیمه مدرن محسوب می‌شود، همواره منازعه‌ای دائمی میان عناصر درگیر در هر یک از دو بخش مزبور وجود دارد. البته این دوگانگی و دو پارگی را می‌توان به نوعی از نبرد سنت و مدرنیته نسبت داد. نبردی که با بروز سنتزی به نام پست مدرن، نتیجه آن مشخص نشده و هیچ حاصلی در بر ندارد. بدین معنی که اگر در عصر فراگیری مدرنیته گمان می‌رفت سنت به طور کلی بازنده این منازعه و نبرد است، در دوران پسا مدرن این عقیده راه به باطل می‌برد. هیچ نشانی از پیروزی و تفوق قطعی یکی بر دیگری مشهود نیست و نمی‌توان ادعا کرد که بلاشک یکی دیگری را شکست خواهد داد.


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام