سرمقاله

امید دادن با روش‫های اعتمادسوز!

محمدعلی وکیلی

رضا دهکی-این روزها یکی از مسائلی که در فضای مجازی به عنوان بازنمایی از فضای عمومی محور بحث – و به تبع آن بنا به رفتار بارها تکرار شده ایرانی‌ها در فضای مجازی، محور شوخی و قضاوت و واکنش‌های عجیب – به شمار می‌رود، ماجرای کناره‌گیری یکی از شرکت‌کنندگان یک «شو واقعی» - به عنوان معنی تحت‌اللفظی Reality Show - پخش شده از یک شبکه ماهواره‌ای فارسی‌زبان است. برنامه «استیج» که البته پیش از این نیز نمونه‌های مشابهی در رسانه‌های مختلف داشته است، تلاش دیگری است که به بهانه کشف استعدادهای جدید در عالم موسیقی، مخاطب را سرگرم کنند. به طور کلی این سبک برنامه‌ها – که معروف‌ترین آن‌ها نسخه آمریکایی «آمریکن آیدول» (America- Idol) است و البته در حوزه‌های دیگری همچون استعداد (آمریکن گات تلنت = America- GoTalent)، رقص (پس فکر می‌کنی میتونی برقصی = So You Think You Ca- Dance?)، آمادگی جسمانی (جنگجوی آمریکایی = America- Ninja Warrior) و .... نیز برگزار می‌شوند – به خودی خود مخاطبان علاقمندی دارند. با این حال در پی سال‌ها برگزاری چنین مسابقات تلویزیونی در قالب «شوهای واقعی»، از جذابیت اولیه آن‌ها کاسته شده است. آمارهای بینندگان چنین شوهایی نشان می‌دهد که بینندگان این برنامه‌های تلویزیونی، هرچند هنوز قابل توجه است، اما نسبت به گذشته با کاهش مواجه بوده‌اند.
شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی زبان با بهره‌گیری از این الگو تا به حال برنامه‌های مشابهی در حوزه‌های خوانندگی و رقص ساخته‌اند. این سبک برنامه‌سازی به صداوسیمای ایران نیز رسیده است و در سال‌های اخیر برنامه‌های مشابهی در زمینه‌های خوانندگی، بازیگری، گزارشگری ورزشی و استندآپ کمدی ساخته شده و برخی همچون «شب کوک» در حوزه خوانندگی از شبکه تلویزیونی نسیم ادامه دارند. ماهیت این برنامه‌ها به طور کلی این چنین است که تعدادی علاقمند به حوزه مورد نظر پس از یک تست اولیه، وارد مسابقه می‌شوند و در برابر چند داور به اجرای برنامه می‌پردازند. در برخی اشکال این مسابقات این نمره‌دهی داوران است که می‌تواند صعود شرکت‌کنندگان به مرحله بعد و یا حذف آنان را تعیین کند. این در حالی است که در برخی انواع دیگر، رای بینندگان است که تعیین‌کننده خواهد بود و رای داوران – اگر حضور داشته باشند – تنها به عنوان یک نظر کارشناسی یا به عنوان بخشی از امتیاز شرکت‌کنندگان در کنار آرای بینندگان به شمار می‌رود.
حال این بار نوبت شبکه فارسی‌زبان «من و تو» رسیده است که با برگزاری مسابقه خوانندگی با نام «استیج» چند وقتی مخاطبانش را سرگرم کند. در حالی که همچون نمونه‌های خارجی، برخلاف تجربه‌های گذشته، به وضوح از تعداد مخاطبان و علاقمندان چنین برنامه‌ای کاسته شده بود، یک اتفاق باعث شد که این روزها «استیج» در فضای عمومی مورد توجه قرار بگیرد. ماجرا از این قرار بود که یکی از شرکت‌کنندگان این برنامه – که به ادعای شبکه «من و تو» زنده پخش می‌شود – با حضور بر روی استیج، در حرف‌هایش ضمن اشاره به این که در این برنامه «پشت‌پرده»هایی وجود دارد، از خواندن انصراف داد. این رفتار شرکت‌کننده اعتراض مجری و داور-کارشناسان این برنامه را به دنبال داشت. این اتفاق، آغاز بحث‌ها، قضاوت‌ها، طرفداری‌ها، تقابل‌ها و طبق معمول شوخی‌هایی بود که در فضای مجازی مطرح شد. این رفتارها باعث شد حتی کسانی که برنامه را ندیده بودند، برای آگاهی از جریان ماوقع به اینترنت مراجعه کنند و با دانلود فایل تصویری ضبط شده مسابقه یا مشاهده آنلاین آن از روی شبکه‌هایی مثل یوتیوب، تماشاگر این اتفاق باشند. به دنبال این ماجرا برخی به حمایت از شرکت‌کننده پرداختند، برخی کار او را تقبیح کردند، برخی تنها از وقوع چنین رویدادی خارج از جریان مسابقه به ابراز شگفتی و «دیدی چی شد؟!» پرداختند و برخی هم از این ماجرا جوک و شوخی ساختند. در این میان برخی رسانه‌های داخلی همچون باشگاه خبرنگاران جوان، این اتفاق را به عنوان نشانه‌ای از وجود فساد و پشت‌پرده در برنامه‌های این شبکه ماهواره‌ای دانست. فارغ از این که در بسیاری از رقابت‌ها و از جمله لیگ‌های ورزشی فوتبال، والیبال و .... بارها سخت از «وجود پشت پرده»‌هایی شده است که اغلب اشاره به آن‌ها گنگ بوده و زمانی که بالاخره قرار است درباره آن صحبت شود، هنوز و هرگز فرا نرسیده است، می‌توان با دید دیگری به داستان نگاه کرد.
یک تکنیک قدیمی رسانه‌ای وجود دارد که بارها و بارها در حوزه‌های تبلیغاتی و جذاب سازی برنامه‌ها به کار رفته است. در این شیوه، طراحان برنامه به نوعی «خودزنی» می‌پردازند و با ایجاد بحران، قراردادن گاف‌ها و سوتی‌های عمدی، به وجود آوردن سناریوهای تنش ساختگی و مانند این‌ها، کاری می‌کنند که اتفاقی فراتر از روال نرمال برنامه بیفتد. خاصیت شگفتی و برخورد به عنوان دو ارزش خبری که در میان ارزش‌های خبری دیگر اغلب جذابیت ویژه‌ای به رویداد می‌دهد، باعث می‌شود توجه مخاطبان به برنامه جلب شود و حتی اگر آن را ندیده‌اند، با شنیدن درباره آن، به دیدن و آگاهی مستقیم از جریان ما وقع ترغیب شوند. استفاده از این شیوه گاه حالتی کاملا رو و واضح دارد و یا برنامه‌ریزی آن نه از سوی یک طراح خاص، که به شکل یک حرکت مدنی است. مثلا اتفاقی که اخیرا در مسابقه دو تیم در لیگ دست اول فوتبال یونان افتاد و طی آن بازیکنان دو تیم پس از سوت آغاز مسابقه در اعتراض به مرگ چند پناهجو در این کشور روی زمین نشستند را می‌توان در این دسته طبقه‌بندی کرد. این رویداد باعث شده است که چنین اتفاقی تبدیل به خبر شود و برای کسی که در ایران توجه خاصی به لیگ یونان ندارد هم جالب توجه باشد. هدف و حاصل چنین رویدادی، توجه عمومی به ماجرای مرگ پناهجویان در یونان است. با این حال این اتفاق همیشه با چنین هدفی نمی‌افتد و گاه مغز متفکر ماجرا هم نه یک جریان مدنی، که یک کارشناس حرفه‌ای رسانه و تبلیغات است. فرض کنید می‌خواهید سخنرانی فردی که از شهرت متوسطی برخوردار است مورد توجه ویژه‌ای قرار گیرد و در عین حال برای آن فرد برندسازی شود. یک سخنرانی معمولی شاید مورد توجه عده کمی قرار گیرد، اما فرض کنید در مسیر سخنرانی – به طور اتفاقی!! – یک سطل رنگ روی سر سخنران بریزد و او با همان وضعیت، خودش را به محل سخنرانی برساند و با خونسردی و حتی شوخی و مطایبه، سخنرانی خود را آغاز کند. در این حالت با انتشار خبر یا ویدیوی این اتفاق با تیتر و متنی جذاب می‌تواند باعث شود که بسیاری به موضوع توجه کنند.
به طور خاص می‌توان سابقه چنین حرکتی را در مسابقات دختر شایسته جهان (میس ورلد) 2015 نیز جست‌وجو کرد؛ جایی که یک مجری حرفه‌ای در برنامه‌ای که سیستم معرفی برندگانش جای خطا باقی نمی‌گذاشت، در ابتدا به اشتباه نفر دوم را به عنوان برنده نهایی معرفی می‌کند و در حالی که تاج پیروزی بر سر او گذاشته شده، با عذرخواهی این اشتباه را اصلاح کرده و برنده اصلی را اعلام می‌کند. ساختگی بودن این اتفاق وقتی شک‌برانگیز می‌شود که پیشتر در مورد اخباری مبنی بر ریزش شدید مخاطبان و بینندگان این مسابقه پرسابقه و حتی احتمال تعطیلی آن به همین دلیل آگاه بوده باشیم و سپس آمار جالب جست‌وجو و دانلود ویدیو یا مشاهده آنلاین آن را پس از انتشار اخبار این اتفاق مشاهده کنیم.
حال ماجرای برنامه استیج را مرور کنیم. یک شرکت‌کننده بدون دلیل خاصی بعد از پخش شدن موسیقی، با آهنگ همراهی نمی‌کند و بعد هم در جملاتی به دلیل آنچه وجود مسائلی در پشت پرده مطرح می‌کند، ترجیح می‌دهد «هنرش را حفظ کند» و نخواند. شاید واقعا این یک اتفاق باشد. با این حال سابقه چنین رویدادهایی این احتمال را در ذهن ایجاد می‌کند که چه بسا این رویداد، یک حرکت برنامه‌ریزی شده برای جلب توجه و جذب مخاطب بیشتر به برنامه باشد. جدا از جلب توجه عمومی – که در نتیجه این حرکت به وجود آمد و در صورت برنامه‌ریزی شده بودن رویداد، می‌توان نتیجه آن را موفقیت‌آمیز قلمداد کرد – هنگامی که یک رسانه داخلی همچون باشگاه خبرنگاران جوان به این اتفاق واکنش – حتی منفی – نشان می‌دهد، این موضوع برای رسانه‌ای همچون «من و تو» که در تریبون‌هایی مثل این خبرگزاری، معاند نظام دانسته شده‌اند، برد محسوب می‌شود. حتی اگر این حرکت از سوی برنامه‌سازان برنامه‌ریزی نشده باشد، شرکت‌کننده انصراف دهنده در واقع با این حرکت تا مدتی برای خود یک برند شخصی ساخته است که موجب جلب توجه عمومی به او به عنوان مثال و به ویژه در شبکه‌های اجتماعی خواهد شد.
در مجموع واقعیت این جاست که نمی‌توان با قاطعیت درباره ساختگی بودن چنین اتفاقی صحبت کرد؛ به خصوص این که ادعای زنده بودن این برنامه وجود دارد – و البته در مورد آن نیز می‌توان بحث کرد که علی‌رغم انجام حرکاتی مثل اعلام ساعت یا وجود تپق‌های احتمالی، چقدر می‌توان احتمال زنده بودن را متصور شد – چرا که اصولا برنامه‌ساز در این باره صحبت نمی‌کند و اگر در آینده نیز صحبتی در این باره انجام شود، علاوه بر این که الزاما سند خاصی درباره این ادعا وجود ندارد، می‌توان گفتارها را تخریبی قلمداد کرد (و این اتفاقا از خواص این شگرد خودتخریبی هم هست که به سختی می‌توان آن را رد کرد). با این همه آگاهی از وجود چنین تکنیکی در فضای رسانه و مسلح بودن کلی به سواد رسانه‌ای، این کمک را می‌کند که مخاطبان رسانه‌ها، کمتر درگیر چنین بازی‌های رسانه‌ای یا تبلیغاتی شوند. شاید در مورد این برنامه خاص، در نهایت بتوان اهمیت جذب مخاطب که هدف هر رسانه‌ای است و نتایج آن (همچون آگهی بیشتر، رساندن پیام و اثرگذاری در مقیاس گسترده‌تر و ....) را دلیلی بر اجرای چنین شگردی دانست، اما چه بسا از این شگرد در مواردی استفاده شود که بازی‌خوردن در آن تاثیر شدیدتر و جدی‌تری بر جامعه داشته باشد.
* روزنامه‌نگار و کارشناس ارشد رسانه


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام