EBTEKAR NEWSPAPER
چهارشنبه, 01 آبان 1398   Wednesday 23 October 2019

سرمقاله

نسل جوان خاورمیانه

جلال خوش‌چهره

گروه اندیشه و تاریخ - علیرضا صدقی: روزنامه «وقایع اتفاقیه» به عنوان نخستین روزنامه دولتی ایران چهارده سال پس از روزنامه کاغذ اخبار، به کوشش «میرزا تقى خان امیر کبیر» و در سومین سال سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، منتشر شد. اولین شماره این روزنامه به تاریخ 18 دی ماه سال 1229شمسى بدون اشاره به نام وقایع اتفاقیه و فقط با عنوان «روزنامه اخبار دارالخلافه تهران» انتشار یافت که در صفحه اول آن علامت شیر و خورشید و عبارت «اسدالله الغالب» نوشته شده بود. در دو طرف آن هم تصویر دو درخت به چاپ رسیده بود.
درخصوص دلایل انتشار این روزنامه توسط دولت شاهنشاهی قاجار، آمده است: «از آنجا که همت حضرت اقدس شاهنشاهى مصروف تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهى آنها از امورات داخله و وقایع خارجه است لهذا قرار شد هفته به هفته احکام همایون و اخبار داخله مملکتى و غیره را که در دول دیگر گازت مى‌نامند در دارالطباعه دولتى زده شود و به کل شهرهاى ایران منتشر گردد که اهالى ممالک ایران نیز در هر هفته از احکام دارالخلافه مبارکه و غیره اطلاع حاصل نمایند و از جمله محسنات این گازت یکى آن که سبب دانایى و بینایى اهالى این دولت علیه است دیگر اینکه اخبار کاذبه اراجیف که گاهى برخلاف احکام دیوانى و حقیقت حال در بعضى از شهرها و سرحدات ایران پیش از این باعث اشتباه عوام این مملکت مى شد بعد از این به واسطه روزنامچه موقوف خواهد شد و بدین سبب لازم است که کل امناى دولت ایران و حکام ولایات و صاحب منصبان معتبر و رعایاى صادق این دولت روزنامه را داشته باشند و بر حسب قرارداد فوق در یوم جمعه پنجم شهر ربیع الثانى سنه 1267 به این کار شروع شد و مباشر این روزنامه به هر کس که طالب باشد هفته به هفته خواهد رساند.»مسئولیت مدیریت این روزنامه را «حاجى میرزا جبار نظام المهام» معروف به «تذکره چى» به عهده داشت. مترجمى روزنامه با «ادوارد برجیس» انگلیسى بود و محرر روزنامه «میرزا عبدالله» بود که روزنامه را به خط خوش نستعلیق مى‌نوشت. روزنامه در چاپخانه «حاجى عبدالمحمد» واقع در دروازه دولاب تهران چاپ مى‌شد.
روزنامه وقایع اتفاقیه در قطع بزرگ، بر روى کاغذ خوب با خط نستعلیق درشت و هر صفحه داراى دو ستون به چاپ مى‌رسید. شیر و خورشید زیر یک طاق هلالى بر صدر صفحه اول جاى مى‌گرفت و در فضاى دو طرف طاق (بعد از انتشار چند شماره) مشخصه‌هاى روزنامه نوشته مى‌شد. در سمت راست محل فروش روزنامه و در سمت چپ، قیمت تک شماره، سه ماهه، شش ماهه و یک ساله و قیمت اعلانات به چاپ مى رسد. بالاى طاق، در یک سطر ضخیم تاریخ انتشار با قلم درشت‌تر نوشته مى ‌شد و زیر شیر و خورشید در سطرى دیگر عبارت « اخبار داخله ممالک محروسه پادشاهى» را مى‌نوشتند. در بخش اخبار داخله، اخبار دارالخلافه تهران، سایر ممالک محروسه یا سایر ولایات (با اسم، مثلاً ایالت فارس، خمسه، زنجان و…) و بعد احوالات متفرقه و غیره درج مى‌شد. در بخش احوالات متفرقه اخبار ترجمه شده را از مطبوعات خارجى مى‌گنجاندند. غیر از اخبار شاه، تصمیم هاى دولتى، جابه‌جایى‌هاى نظامى و اعلامیه‌هاى دولتى، این روزنامه را باید پیشتاز بخش «حوادث» در مطبوعات ایران دانست. حوادث درج شده در روزنامه از همه نوع بودند، از وقوع معجزه تا آتش سوزى، از سرقت تا کلاهبردارى و از دعوا تا خرمن سوزى.
تیترهاى کلى مثل امورات تجارى، اخبار اردوى همایونى، امورات قشون، احوال دول خارجه هم در روزنامه دیده مى‌شدند. زیر احوال دول خارجه در بسیارى از شماره‌ها، اخبار کشورهاى خارجى، زیر نام آن کشور که با قلم درشت تر از متن نوشته مى‌شد، جاى مى‌گرفت.
روزنامه وقایع اتفاقیه تا شماره شانزده روزهاى جمعه و از آن به بعد روزهاى پنجشنبه در چهار صفحه و اغلب در شش صفحه و گاهى در هشت و به ندرت در دوازده صفحه منتشر مى‌شد. قلم نگارش روزنامه بدون آرایش و پیچش است تا به راحتى خوانده شود، همچنین نثر روزنامه ساده، بدون صنایع لفظى و در حد خود بسیار روان است.
قیمت هر شماره از روزنامه وقایع اتفاقیه10شاهى بود و وجه اشتراک سالیانه آن 24 قران و اشتراک آن براى حکام، مباشران، اعیان و تجار اجبارى بود. امیر کبیر (تا قبل از عزل از مقام صدارت) دستور داده بود که هر کس از دستگاه دولت ماهیانه 200 تومان حقوق مى‌گیرد باید مشترک این روزنامه باشد.
شبکه توزیع روزنامه نسبت به زمان خود، فعال و بسامان بود. امیر کبیر مقرر کرده بود که روزنامه را به محض چاپ به چاپارخانه‌ها بفرستند و از آنجا سهم شهرستان‌ ها به مراکز استان فورى ارسال شود. سهم تهران را هم در دفتر ویژه اى، به نام هر کس مشخص مى‌کردند و به دست او مى‌رساندند.
اولین آگهى‌هاى بازرگانى- اعلان- در روزنامه وقایع اتفاقیه چاپ شد. در شماره ششم (17جمادى الاول 1267قمرى) به آگهى فروش اجناس فرنگى در نزدیکى سفارت انگلستان برمى‌خوریم که براى جلب نظر جملاتى نظیر: « اعلاست و تازگى دارد» و « بعضى تا به حال در این ولایت هیچ نیاورده بود» در آنها قید شده بود. آن اجناس فرنگى متعلق به فردى به نام «مسیو روجیارى» بود و شامل اقلام مصرفى چون زنجیر ساعت، دستبند، میز و صندلى، ساعت، چینى، شمع، باروت، چتر، جعبه موزیک و… بود. این نخستین آگهى شناخته شده در مطبوعات ایرانى است.
این روزنامه جمعاً471 شماره منتشر شد که 40شماره آن در عهد امیر کبیر بود، انتشار چهل و یکمین شماره آن فرمان عزل امیر از صدارت را به شرح زیر در بر داشت:
«سرکار اعلیحضرت قوى شوکت شاهنشاهى به اقتضاى راى جهان آراى ملوکانه صلاح و حرفه ملک و دولت و خیر و ثواب امور سلطنت را در این معنى ملاحظه فرمودند که میرزا تقى خان را از پیشکارى دربار همایون و مداخله در امور داخله و خارجه و منصب امارت نظام و لقب اتابکى و غیره ذلک و کل اشغال و مناصبى که باو محول بود به کلى خلع و معزول فرمایند.»
روزنامه وقایع اتفاقیه تا شماره470 (سال1239شمسى) با همان عنوان منتشر شد اما در شماره 471 با نام «روزنامه وقایع» منتشر شد و از شماره 472 به بعد « روزنامه دولت علیه ایران» نام گرفت. یک نمونه از اخبار خارجى منتشر شده در این روزنامه به نقل از شماره 20 (19 شعبان 1267 قمرى) به شرح فوق است: «اول کسى که چرخ باسمه [چاپ] در فرنگستان ساخت از آن هزار روزنامه در ساعت درآورد. خیال مى‌کرد که کار بزرگ کرده است… بعد از آن همان شخص چرخ دیگر به طورى ساخت که در یک ساعت سه هزار روزنامه از او بیرون آورد… در این روزنامه‌ها نوشته‌اند که روزنامه نویسان نیویارک [نیویورک] ینگى دنیا چرخى ساخته است که ساعتى 20هزار روزنامه از او بیرون مى‌آید.»
انتشار «وقایع اتفاقیه» از آن جهت مهم است که بخشی از اولین‌های روزنامه‌نگاری در ایران به این روزنامه متعلق است. این جریده، اولین روزنامه دولتی ایران، اولین سرویس حوادث و اولین آگهی را در عرصه مطبوعات ایران به وجود آورد. یکی از دلایل توفیق این روزنامه را می‌توان حضور امیرکبیر در راس آن به ویژه در آغاز راه‌اندازی، دانست. از دیگر نقاط برتری این روزنامه، استفاده از بودجه دولتی و حمایت‌های مالی دولت در ابعاد و جهات مختلف بود. هم هزینه‌های روزنامه توسط دولت شاهنشاهی پرداخت می‌شد و هم دولتمردانی که بیش از 200 تومان حقوق ماهیانه داشتند، موظف بودند تا مشترک این روزنامه باشند. به هر روی، وجه تاریخی «وقایع اتفاقیه» از اهمیت قابل ملاحظه‌ای نزد پژوهش‌گران تاریخ برخوردار است.


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام