سرمقاله

لبنان پس از انفجار

جلال خوش‫چهره

زهرا داستانی
چهار سال پیش، تخت سلیمان طلسم ثبت میراث ایران در فهرست میراث جهانی را شکست و امسال، شهر یزد باب تازه‌ای را در روند ثبت این آثار برای ایران در یونسکو باز کرد. به گفته فرهاد نظری، مدیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی، این سازمان قصد دارد تا در ادامه ثبت جهانی شهر یزد، برنامه ثبت جهانی را بر روی چند شهر دیگر ایران که هنوز اصالت تاریخی و فرهنگی خود را حفظ کرده‌اند، اجرا کند. بندر تاریخی کنگ در استان هرمزگان، شیراز، میبد و قزوین در برنامه‌های سازمان میراث برای ثبت جهانی هستند.
ثبت جهانی چرا و برای چه به وجود آمد؟ شاید این سوالی باشد که هر کسی بارها آن را در ذهن مرور کرده و به دنبال پاسخش گشته باشد. برای یافتن پاسخ این سوال بد نیست که سری به منابع تاریخی زد. ثبت جهانی میراث در یونسکو به سال 1972 باز می‌گردد. سالی که یونسکو قطعنامه‌ای را با عنوان حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی جهانی تصویب کرد. نزدیک به 5 سال بعد یعنی در سال 1978 فهرستی برای این قطعنامه ترتیب داد که در آن آثار تاریخی و طبیعی که واجد ارزش‌های جهانی بودند و ارزش‌های آنها فراتر از ارزش‌های منطقه‌ای بود در آن فهرست ثبت شدند تا جامعه جهانی به اتفاق ملزم به حفاظت از آنها شود.
اما چرا این اتفاق رخ داد؟ دلیل این بود که در آن روزگار آثار و بناها و مکان‌های تاریخی که برای تاریخ و تمدن بشری حائز اهمیت بود به دلیل کمبود منابع مالی و فنی و عدم آگاهی برخی از کشورها از بین رفت یا در معرض خطر نابودی قرار گرفت. مکان‌ها و بناهایی مانند پارک ملی طبیعی در مکزیک یا معبد ابوسمبل در مصر که به دلیل احداث سد در نزدیکی آن با خطر نابودی مواجه شد. به دنبال این اتفاقات، یونسکو به نمایندگی از جامعه جهانی بر آن شد تا میراث فرهنگی و طبیعی بشری را که ارزش جهانی داشتند شناسایی و ثبت کند. در همان سال‌ها یعنی سال دوم ثبت جهانی بود که سه اثر از ایران نیز در یونسکو به ثبت رسید، معبد باستانی چغازنبیل، تخت جمشید و میدان امام اصفهان.
25 سال تا شکست یک طلسم
اما از آن زمان یعنی از سال 1978، به مدت 25 سال در پیشنهاد آثار تاریخی ایران برای ثبت جهانی وقفه‌ای افتاد و سرانجام این طلسم در سال 2003 با ثبت ملی تخت سلیمان شکسته شد و روند ثبت آثار ایران در فهرست جهانی از سر گرفته شد. براساس گفته‌های فرهاد نظری، دبیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی در مصاحبه با رادیو اقتصاد تا به امروز 22 اثر از ایران در فهرست آثار جهانی ثبت شده‌اند. 21 اثر تاریخی- فرهنگی و یک اثر یعنی بیابان لوت در فهرست میراث طبیعی جهانی به ثبت رسیده است. امسال نیز با ثبت یزد اولین شهر تاریخی ایران در فهرست آثار جهانی به ثبت رسید و باب جدیدی را در روند انتخاب آثار میراثی و طبیعی ایران باز کرد. روندی که به گفته نظری ادامه دار خواهد بود و ممکن است بندر تاریخی کنگ در استان هرمزگان که یکی از زیباترین بنادر ایران است و هنوز بافت تاریخی آن باقی است به همراه شهرهایی مانند شیراز، میبد و قزوین که هنوز هسته‌های تاریخی آنها بر جای مانده است روند ثبت جهانی را طی کند. حال اگر قرار باشد این شهرها نیز در مسیر ثبت جهانی را طی کنند باید چه مراحلی را پشت سر بگذارند؟
یک اثر برای ثبت جهانی چه مراحلی را پشت سر می‌گذارد؟
برای ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو اولین گام این است که آن اثر در وهله اول در فهرست میراث ملی به ثبت برسد. اگر اثری در فهرست میراث ملی به ثبت نرسیده باشد نمی‌تواند به یکباره اقدامی برای ثبت آن در فهرست میراث جهانی انجام داد. پیام این قانون این است که یک اثر ابتدا باید در حمایت قانونی کشور قرار گیرد. طبیعتا یک اثر برای اینکه در فهرست جهانی ثبت شود باید پرونده‌ای نوشته شود و این پرونده باید مسائل مدیریتی ارزش‌های اثر و تمام ویژگی‌های منحصر به فرد جهانی در آن ذکر شود تا اینکه این اثر به ثبت برسد. براساس گفته‌های مدیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی، وقتی پرونده‌ای به یونسکو ارسال می‌شود حداقل 18 ماه زمان می‌برد تا بررسی و ارزیابی شود و بعد از اینکه پرونده از طرف دبیرخانه میراث جهانی اعلام وصول شد طبیعتا ارزیاب‌های متعددی پرونده را از منظرهای مختلف علمی و فنی بررسی می‌کنند تا در یک اجلاس جهانی که هر سال در یک کشور برگزار می‌شود مطرح شود و درباره آن تصمیم‌گیری نهایی صورت گیرد. اگر اجماع جهانی به این نتیجه برسد که یک اثر می‌تواند در فهرست میراث جهانی قرار گیرد و واجد ارزش‌های جهانی است، رسما ثبت آن در فهرست جهانی در این اجلاس اعلام می‌شود. اما این اثر باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد تا به تایید ارزیاب‌های یونسکو برسد؟
2 ویژگی که شهر یزد برای ثبت داشت
براساس گفته‌های نظری، برای ثبت یک اثر در فهرست جهانی دو پرامتر جهانی باید مورد توجه قرار گیرد. یکی اینکه اثر مورد نظر باید واجد ارزش‌های جهانی باشد یعنی بی‌بدیل باشد یا ارزش‌های منحصر به فردی داشته باشد که اثرهای دیگر از آن بی‌بهر‌ه‌اند. ویژگی دوم این است که باید شرایط مدیریت و حفاظت از آن اثر در مقیاس‌های جهانی باشد. ممکن است در کشورهای متفاوتی آثاری وجود داشته باشد که واجد ارزش‌های جهانی باشند اما چون شرایط حفاظت و مدیریت مناسبی ندارند یونسکو از پذیرش آنها در فهرست جهانی خودداری می‌کند. بنابراین وقتی شهری را در فهرست جهانی ثبت کنید باید مدیریت دقیق و آینده نگری داشته باشید. آن طور که مدیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی گفته است، ثبت شهر یزد حاصل تلاش 10 ساله مدیران شهری برای مهیا کردن شرایط و زمینه‌های ثبت این اثر بوده است. این پرونده نیز مانند تمام پرونده‌های دیگر 18 ماه زمان برد تا ثبت آن به سرانجام برسد. وقتی این پرونده به دست کارشناسان و مراجع مختلف می‌رسد یک یا 2 کارشناس از محل بازدید می‌کنند تا ببینند که آیا این اثر از 2 ویژگی مورد نظر را برخوردار است یا خیر.
انتظار 10 ساله یزد برای ثبت جهانی
اما دلیلی که سبب شد تا ثبت جهانی یزد به درازا بکشد چه بود؟ ساخت و سازها و توسعه ناپایدار و بدون توجه به میراث تاریخی ایران یزد و بسیاری از شهرهای ایران را قربانی خود کرده است. به گفته نظری، شهر یزد هزار سال قدمت دارد و در طول این سال‌ها ساخت و سازهایی در آن صورت گرفته است. فرآیند ثبت شهر یزد 10 سال طول کشید چرا که شیوه مدیریت شهری به استانداردهای جهانی نزدیک شود. بازرسان و ارزیابان یونسکو از نصب یک تابلو، بازسازی خانه‌های تاریخی، تغییر کاربری‌های این خانه‌ها، کف‌سازی و نوپرداری تا نظافت و رضایت اهالی شهر را مد نظر قرار می‌دهند.
خطر همیشه بیخ گوش یزد است
شهرهای زیادی نیستند که در فهرست جهانی یونسکو قرار دارند. هر ساله شهرهایی برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو پیشنهاد می‌شوند که بسیاری از آنها این فرصت را نمی‌یابند که در فهرست آثار جهانی قرار گیرند. البته بسیاری از شهرهای جهانی نیز هستند که در سال‌های بعد از ثبت به دلیل عدم مدیریت کنترل‌شده‌ از یونسکو اخطار دریافت می‌کنند، در فهرست میراث در خطر قرار داده می‌شوند و اگر در شرایط مساعد قرار نگیرند از فهرست جهانی بیرون گذاشته می‌شوند. یزد اما با مدیریتی هماهنگ توانسته این فرصت را پس از سال‌ها بدست آورد، فرصتی که اگر نتواند از آن به خوبی نگهداری کند ممکن است آن را از دست دهد. در ایران شهرهایی هستند که در فرآیند توسعه چند دهه اخیر دیگر نخواهند توانست این فرصت را بدست آورند. بسیاری از شهرهای تاریخی ایران در اثر ساخت و سازهای جدید و توسعه بافت جدید مهار نشده، بناها و بافت‌های تاریخی خود را از دست داده‌اند با این وجود اما هنوز هم شهرهایی وجود دارد که اندکی از هسته تاریخی و اصالت خود را حفظ کرده‌اند بندر تاریخی کنگ در استان هرمزگان، شیراز، میبد و قزوین شهرهایی هستند که به گفته مدیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی می‌توانند از این فرصت استفاده کنند.


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام