EBTEKAR NEWSPAPER
شنبه, 16 آذر 1398   Saturday 7 December 2019

سرمقاله

آمدم، اما با عرق شرم

محمدعلی وکیلی

پراگماتیسم اردوغانی
محمدرضا ستاری
با نگاهی اجمالی به سیاست خارجی ترکیه به خصوص در طول سه سال اخیر، شاهد تحرکات متناقض و گاه متعارض در سیر دیپلماسی این کشور در خصوص مسائل منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای هستیم. تازه‌ترین چرخش سیاست خارجی این کشور به روز گذشته باز می‌گردد، هنگامیکه آنکارا به بهانه توقف خدمات کنسولی ترکیه در خاک آمریکا دقیقاً موضعی مشابه با واشنگتن اتخاذ کرده و هرگونه خدمات کنسولی در خاک آمریکا را به حالت تعلیق در آورده است.
این اتفاق زمانی رخ داد که هفته گذشته یکی از کارمندان سفارت آمریکا در استانبول به بهانه جاسوسی و تلاش برای ساقط کردن دولت اردوغان دستگیر شد. هر چند روابط ترکیه و آمریکا از سال گذشته و در پی کودتای نافرجام در ترکیه حالتی تنش‌زا به خود گرفته و مقامات ترکیه به بهانه حمایت آمریکا از فتح‌الله گلن رهبر مخالف دولت دچار اصطحکاک با واشنگتن شده اند، اما احضار نفر دوم سفارت آمریکا به وزارت خارجه ترکیه و متوقف شدن خدمات کنسولی میان دو کشور به طور بی‌سابقه‌ای بر تیرگی روابط آنکارا و واشنگتن دامن زده است.
چالش با اروپا و متحدان قدیمی
این چالش اخیر ترک‌ها با غرب در حالی صورت می‌گیرد که در طول یک سال گذشته نیز روابط آنها با اتحادیه اروپا و به خصوص آلمان که از شرکای سنتی ترکیه در اروپا محسوب می‌شود بسیار پر‌تنش بوده است؛ به طوریکه رجب طیب اردوغان رئیس جمهوری ترکیه حدود یک ماه قبل به صراحت گفته بود که دولتش دیگر اهمیتی برای عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا قائل نیست.
این امر در مورد روابط ترکیه با روسیه نیز صادق بود. در پی اختلاف نظر عمیق آنکارا با مسکو در مورد بحران سوریه و همچنین اتفاقاتی نظیر قتل سفیر روسیه در ترکیه و ساقط شدن یک هواپیمای جنگنده روسیه توسط نظامیان ترک، سطح روابط دو کشور به وضعیت هشدار رسید و در آن زمان برخی از کارشناسان حتی از احتمال برخورد نظامی میان دو کشور خبر می‌دادند.
سیاست پاندولی ترکیه در روابط خارجی
ترک‌ها اکنون چند سال است که این سیاست پاندولی را در عرصه روابط بین‌الملل خود دنبال کرده و در هر وضعیتی بنا به شرایط ایجاد شده چرخش‌های موضعی خود را ادامه می‌دهند. با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه درسال 2001، ترکیه از وضعیتی ورشکسته در طول کمتر از یک دهه به شکوفایی اقتصادی و وزنه سیاسی منطقه تبدیل شد. با اتخاذ دکترین سیاست خارجی تنش صفر با همسایگان که توسط احمد داوود اوغلو وزیر خارجه وقت و نخست وزیر سابق ترکیه دنبال شد، ترکیه در طول مدت زمانی کم، علاوه بر بازسازی روابط با همسایگان خود، در سطح منطقه و حتی فراتر از آن به جهشی خیره کننده دست یافت؛ به طوریکه از آن به عنوان الگویی از دموکراسی اسلامی یاد می‌شد.
در این میان بروز تحولات سریع در خاورمیانه که از سال 2009 میلادی طومار نظام‌های سیاسی برخی از کشورهای مهم عربی را از شمال آفریقا تا قلب خاورمیانه در هم پیچید، ترکیه با کنار گذاشتن سیاست تنش زدایی صفر با همسایگان، عملاً وارد میدان بحران سوریه شد. هر چند روابط اردوغان و بشار اسد قبل از آغاز ناآرامی‌های سوریه در بهترین وضعیت خود قرار داشته و دو رهبر حتی رفت و آمدهای خانوادگی نیز با یکدیگر داشتند، اما به یکباره دولت اردوغان ضمن حمایت از مخالفان اسد، به صورت مصرانه‌ای در جهت ساقط کردن دولت سوریه تلاش کرد. با طولانی شدن جنگ داخلی در سوریه و افزوده شدن بحران تروریسم در منطقه که در قالب گروه‌های تروریستی از جمله داعش، جبهه النصره و ... ظهور یافت، دولت آنکارا با نزدیک شدن به ائتلاف عربی به رهبری عربستان عملاً در موضعی مخالف ایران، روسیه و سوریه به عنوان متحدان تاریخی خود قرار گرفت.
با تغییر تحولات در زمین بازی سوریه و چرخش وزنه موازنه قوا به سمت دولت سوریه که همزمان با حضور نظامی روس‌ها در این کشور رخ داد، ترکیه با چرخشی محسوس و معنادار وارد روندی به نام مذاکرات آستانه با ایران و روسیه شد و علیرغم آنکه تا ماه‌های گذشته از سیاست ایران در قبال کشورهای منطقه به صورت رسمی انتقاد کرده و آن را دخالت در امور همسایگان می‌نامید، از ائتلاف عربی دور شده و به سمت تهران و مسکو حرکت کرد.
در همین راستا و با وجود حمایت آمریکا از کردهای شمال سوریه و پیشروی این نیروها به سمت شهر رقه به عنوان پایتخت خودخوانده داعش و پیوند خوردن این قضیه به بحث همه‌پرسی و استقلال کردستان عراق، اینک ترکیه با همکاری روند آستانه و طبق قراری که در این مذاکرات در خصوص مناطق امن چهارگانه سوریه بوجود آمده است، از اوایل هفته جاری نیروهای خود را به مناطق مرزی سوریه و ادلب فرستاده و درگیری‌هایی را نیز با هیئت تحریر الشام سوریه پیدا کرده است.
رئال پراگماتیسم اردوغان
تحلیل گران در خصوص موضع پاندولی سیاست خارجی ترکیه در طول سا‌ل‌های اخیر دو نظر متفاوت را ارائه می‌دهند. عده‌ای معتقدند که دولت اردوغان به واسطه چالش‌های داخلی و همچنین تعارض منافع با شرکای غربی خود در قبال منطقه به نوعی سیاست خارجی تهاجمی روی آورده و هر چند در این راستا متحمل ضررهایی همچون ناامنی و بمب‌گذاری‌های متعدد شده است، اما قصد دارد که با پیوند دادن چالش‌های داخلی به اصول سیاست خارجی تهاجمی از دو جبهه با کمترین هزینه و بیشترین منفعت خارج شود. مثالی که در این خصوص ذکر می‌شود بحث چالش‌های داخلی در خاندان سلطنتی عربستان و اتخاذ سیاست خارجی تهاجمی توسط این کشور در قبال ایران و یمن است که اکنون به نظر می‌رسد با تثبیت محمدبن سلمان به عنوان ولیعهد عربستان این سیاست خارجی در آینده نزدیک به میزان زیادی تعدیل شود. در مقابل عده‌ای دیگر از تحلیل گران معتقدند که سیاست خارجی دولت اردوغان نوعی سیاست پراگماتیستی و حتی فراتر از آن است که به فراخور وضعیت‌های متفاوت نسبت به تحولات واکنش نشان می‌دهد. Pragmatism در فلسفه به معنای اصالت عمل بوده و طرفداران این شیوه با قرار گرفتن در مقابل محافظه‌کاران خود را عمل‌گرا می‌دانند. این معنی در سیاست به کسانی اطلاق می‌شود که امکانات عملی و مصلحت روز را بر معتقدات خود مقدم می‌شمارند و به عبارت دیگر برای پیشرفت مقاصد خود یا ماندن بر مسند قدرت، انعطاف نشان می‌دهند. در همین رابطه دکتر مهدی مطهرنیا، استاد روابط بین‌الملل و آینده پژوه سیاسی در مورد سیاست‌ خارجی ترکیه معتقد است: اردوغان به عنوان یک رهبر کاریزماتیک جهت گیری‌های مشخصی در منطقه و نظام بین‌الملل دارد. وی در بازه‌های زمانی گوناگون جهت‌گیری‌های رئال‌پراگماتیستی را در سیاست خارجی مد نظر دارد و با توجه تحولات مختلف خاورمیانه و نظام بین‌الملل سعی می‌کند که از موقعیت‌های گوناگون نهایت بهره‌برداری را کرده و نقش کشورش را در معادلات منطقه‌ای و جهانی افزایش دهد.
در همین رابطه هرگاه ترکیه در منطقه با کشورهای فرادستی دچار چالش شود به اردوگاه رقیب وارد شده و سعی می‌کند با برهم زدن توازن امتیازات خاص خود را کسب کند. به عنوان مثال جهت‌گیری او در زمانی همسو با آمریکا و غرب است و زمانی‌که این همسویی کاهش پیدا می‌کند شاهد نوعی حرکت پاندولی به سمت دیگر و نزدیکی با تهران و مسکو هستیم. جهت‌گیری‌های وی در خصوص تحولات منطقه از داعش گرفته تا بحران سوریه و همچنین مساله رفراندوم کردستان عراق در یک کنش سیاسی مبتنی بر جهت‌گیری‌های رئال پراگماتیستی بوده که نباید از آن غافل شد و باید بر اساس همین بینش حاکم بر رفتار رئیس‌جمهوری ترکیه به تحلیل و نقد سیاست‌ها در قبال این کشور پرداخت.


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام