EBTEKAR NEWSPAPER
پنج شنبه, 27 مهر 1396   Thursday 19 October 2017

سرمقاله

حباب شیشه‌ای مات و اهوراهایی که می‌میرند

علیرضا صدقی

محمدعلی نویدی- تبارشناسی تفکر ، از نحوه انتقال و جریان فکر و علم از نسلی به نسل دیگر و از عصری به عصر دیگر و از حوزه های تفکری سلف به حوزه های تفکری خلف ، سخن می گوید. تبارشناسی نشانی برخی از متفکران و اندیشمندان و دانشمندان هر عصر و دوران را به آدمی ، می آموزد و ریشه و نقش تفکر آنان را نمایان می کند ؛ یعنی، اندیشمندان و دانشمندان که حاملان و عاملان انتقال اندیشه و علم از یک سو و افزایش دهندگان انبان حکمت و دانش بشری از سوی دیگر ، در اعصار گوناگون است؛ در ساحت تبارشناسی تفکر مورد توجه و تفطن هستند. اتصال خردورزی و حکمت بشری و فزونی علم و معرفت آدمی ، در هر دوره ای به صاحبان فکر و علم و قلم و نفوس قوی و فرهیخته و تعلیم دیده و عمل قویم و بنیان مند ، سخت محتاج است ؛ در واقع ، بار اصلی مسوولیت انتقال و اتصال اندیشه ها و علوم بعهده متفکران و دانشمندان است.
یکی از بزرگترین امپراطوری های تاریخ بشر و جهان ، همانا امپراطوری روم بوده است ؛ بنابراین تلاش برای شناخت درون مایه و تفکر جاری و ساری در این امپراطوری امری بس عظیم و سترگ خواهد بود ، تبارشناسی تفکر در روم باستان در این مسیر و جهت معقول و موجه است و بررسی اجمالی جایگاه و نقش اندیشمندان روم باستان در این راستا حائز اهمیت است.
لوکرتیوس لوکرسیوس Lucrece ، تیتوس لوکرتیوس کاروس ، فیلسوف و شاعر و اندیشمند و خردمند اپیکوری مسلک و اپیکورگرای اهل روم باستان بوده است ؛ تاریخ تولد و فوت وی اجمالا(۹۹-۵۵ ق.م) می باشد ؛ یعنی ، در نیمه نخست سده اول پیش از میلاد می زیسته است.
اثر بزرگ و ماندگار لوکرتیوس ، که نام وی را در ردیف اندیشمندان بزرگ و شعرای بنام زبان لاتینی و از حکمای دوران باستان روم و دنیای قدیم در آورده است ، منظومه ای است بنام ،de rerum natura ، یا در باره ی طبیعت اشیاء که در حقیقت شرح و بیان فلسفه طبیعی و اخلاقی اپیکوروس فیلسوف معروف یونانی است۰
نظر اصلی لوکرتیوس از نظم و شرح این منظومه و کتاب این فکر و معرفت ، این بوده است که بشر را از ترس ها و وحشت های ناشی از خرافات و اعتقادات بی اساس ، نجات دهد و ثابت کند که روح یک امر مادی است که با تولد انسان به وجود می آید و با مرگ او از میان می رود و اگر چه خدایان وجود دارند ، ولی کاری به کارهای انسان ندارند.
لوکرتیوس می گوید هیچ چیز از عدم بوجود نمی آید و هیچ چیز و موجودی معدوم نمی شود. جهان نامتناهی است و مرکب است از فضا یا خلاء نامتناهی ، یعنی جز لایتجزی ، و تفکر ذی مقراطیس. تعداد اتمها نامتناهی است ولی انواع آنها متناهی است ؛ و با تغییر مسیر و جهت اتمها حرکت جدیدی در مسیر اتمها ایجاد می شود ، حرکت اتمها پیوسته و دارای جهت عمودی است ؛ بنابراین ، روح از اتمهای بسیار کوچک و ظریف تشکیل شده است.
لوکرتیوس ، از اصول اتم گرایی ، ماهیت ذهن و روح ، تبیین و توضیح حس و فکر و پدیده آمدن دنیا و پدیده های آن ، بحث کرده است ؛ از نظر وی ، معرفت انسان از راه حواس و استدلال او از راه عقل حاصل می شود. رهبر اخلاق و رفتار انسان ، احساس لذت و الم است و هدف انسان در زندگی باید این باشد که چنان رفتار کند که لذت بیشتر و رنج کمتر نصیب او شود. لوکرتیوس ، در منظومه خود ، عقاید هراکلیتوس و امپدوکلیتوسو آناکساگورس و رواقیان را مورد نقد و نفی قرار داده است. منظومه ی لوکرتیوس ، شامل شش کتاب و زبان لاتینی است ؛ لوکرتیوس با مهارت و خردمندی اصطلاحات فلسفی و علمی یونانی را غنا بخشیده و در شکل گیری زبان علمی و فکری در زبان لاتین نقش ممتازی ایفا کرده است.
سیسرو (سیسرون) Cicero
سیسرو زاده ۱۰۶ و در گذشته ۴۳ قبل از میلاد بوده است. مارکوس تولیوس سیسرو، خطیب و فیلسوف و سیاستمدار و نویسنده روم باستان و از بزرگترین و مشهورترین متفکران تمام تاریخ روم بوده است ؛ سیسرو در توسعه و گشایش مسیر فرهنگ روم بسیار نقش آفرین بوده است.
سیسرو حکمت و دانش آموخته سه مکتب بزرگ فلسفی ، یعنی ، مکتب رواقی ، مکتب اپیکوری و مکتب شکاکیت بود ؛ در واقع ، هنر اصلی او این بود که لب و مغز فلسفه و تفکر یونان را به نیکی درک کرده بود و با خردمندی و توانایی فراوان آن تفکر را با فرهنگ لاتین تطبیق داده و موجب توسعه و تکمیل و غنای فرهنگی زبان و تمدن روم شده بود. در حدود نهصد نامه ی سیسرو برای دوستان و خویشاوندان ، بهترین آیینه و نمایانگر و بیانگر وضعیت و دغدغه های روم باستان می باشد. مخالفت با آنتونی سیاستمدار نظامی روم در زندگی سیسرو برجسته است ؛ زیرا ، سیسرو می گفت ، آنتونی جمهوری روم را بسوی دیکتاتوری می برد ؛ فلذا ، سیسرو جان خود را از دست داد و سر و دست او را قطع کردند و چرخیدن و قطع شدن دست سیسرو نماد تقویت و حرکت نظام بسوی دیکتاتوری در روم تلقی شد ؛ سیسرو در دو رساله خود بنام اولین و دومین از حکومت جمهوری دفاع کرده است
نامه های او بهترین مرجع برای فهم اوضاع اجتماعی و سیاسی روم باستان است و سبک وی در ادب و خطابت سالیان سال سرمشق دیگر اندیشمندان بود و نظر او بیشتر رواقی بود ولی در واقع معجون و التقاطی از آموزه های مکاتب فکری یونانی و تجارب لاتینی بوده است. انتقال تفکر و فلسفه و بخشی از علوم از یونانی به لاتین مدیون و مرهون تلاش ها و پشتکار سیسرو بوده است ؛ او و لوکرتیوس ، پایه گذاران اصلی زبان فلسفی و علمی لاتین بوده اند. کتابی هم در خصوص ماهیت خدایان دارد که در موضوع کیهان شناسی است و از آثار فکری روم باستان قلمداد می شود.
سنکا ، لوسیوس سنکا Lucius -Seneca
اهل روم تولد ۴ پیش از میلاد و مرگ ۶۵ میلادی در رم ایتالیا. فیسلوف رواقی ، سیاستمدار ، نمایشنامه نویس و معلم و مشاور نرون امپراتور. با توجه به کیفیت زندگی و نحوه مرگ وی ، رومیان باستان از سنکا به حرمت و نیکی نام می برند و زندگی وی را شرافتمندانه می دانند. سنکا نیز تعلق فکر و دل به رواقیان داشت و رسایلی نیز در تایید این نحله در اخلاق و فلسفه نگاشته است.
سنکا را اهل هنر و ادب بیشتر بخاطر نگارش تراژیهای نه گانه اش می شناسند (مدیا ،فدرا ، آگاممنون ، اودیپ ، تویستس) در آثار دوره رنسانس و ادبیات متاخر اروپا، این نمایش نامه ها تاثیر بسیار داشته است (کتاب سنکا ، زنان - تروا و نونستس) مطالب ارزنده در این خصوص دارد. سنکا رسایلی نیز در باره ، فیزیک و نجوم و جغرافیا و کاینات جو ، تالیف کرده است ؛ در آثار سنکا ، اساطیر یونانی مضمون نمایشنامه ها است ؛ لیکن ، سنکا تراژدی یونانی را از آسمانها به زمین آورده است ؛ این نشان و نماد تفکر رومی است ؛ زمینی کردن و زمینی شدن. در آثار سنکا و خصوصا در
نمایشنامه های وی ، شخصیت ها چهره ای کاملا انسانی و واقعی بخود گرفته اند ؛ مضمون آثار او بیش از هر چیزی واجد ، عشق و نفرت و انتقام است. بنابراین ، سنکا ، در واقع ، پل و پیوند دوره روم باستان و دوران متاخر بوده است.
اپیکتیتوس Epitetes ، فیلسوف و اندیشمند روم باستان در پایان قرن اول و آغاز قرن دوم میلادی می زیسته است. او نیز از مکتب اخلاقی و فلسفی رواقیان متاثر بوده است ؛ در اصل و تبار ، پیرو سقراط و دیوجانس بود ؛ این گرایش و تعلق در گفت وگوهای اپیکتیتوس آمده است. از نظر وی امور دنیا بر دو قسم است قسمی در اختیار انسان است و قسمی از اختیار انسان خارج است ؛ آزادی و استقلال اراده و عزم در اختیار آدمی است و انسان می تواند اراده و عزم خود را به نحو شایسته بسازد ؛ اصل نظر و فکر او نیز در همین معنا نهفته است. در سده بعد و در عصر جدید از اندیشه و علم اپیکتیتوس ، در علوم مشاوره شناختی و رفتاری بهره فراوان کرده اند ؛ زیرا در قرن اول میلادی او چنین نوشته است ، مردم قبل از این که از برخورد با رویدادها رنجیده شوند ، بیشتر از برداشت های خود از آنها ، متاثر می شوند.
مطالعه در تاریخ علم و اندیشه ، خصوصا تاریخ علم جرج سارتن ، برای درک و فهم نقش دانشمندان و متفکران روم باستان نافع است.


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام