EBTEKAR NEWSPAPER
چهارشنبه, 29 خرداد 1398   Wednesday 19 June 2019

سرمقاله

پاسخ به سیاست فشار حداکثری

جلال خوش‌چهره

امین جمشیدزاده* - انقلاب‏های خودکامه در کشورهای عربی که به «بهار عربی» شهرت یافت و طغیانی بود علیه دیکتاتورهای عرب منطقه مانند صدام، حسنی مبارک، معمرقذافی، بن علی،علی عبدالله صالح،... در قرن۲۱چهره،ماهیت و شاکله این حکومت‏های جابرانه را در برابر جهانیان به نمایش گذاشت. جنبش‏های خودجوش مردمی در جهان با قیام مردم تونس در اواخر سال۲۰۱۰ شروع شد و در سال۲۰۱۱ به تعداد قابل توجهی از کشورهای عربی ازجمله مصر و لیبی سرایت نمود که آغازگر مرحله نوینی در سپهر سیاست حیات سیاسی و اجتماعی کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا در اتمسفر حاکم بر این نظام‏ها و همچنین دگرگونی‏هایی در نظم و دیسیپلین منطقه‏ای شده است. این جنبش‏ها به لحاظ گستردگی و عمق، پدیده‏ای کاملا نوین در جهان عرب محسوب می‏شوند که در تاریخ منطقه سابقه نداشته و این در حالی است که اغلب تغییر و تحولات در نظام‏های سیاسی منطقه در طول دهه‏ها و حتی قرون گذشته در قالب‏هایی مانند کودتای نظامی، مداخله خارجی و یا فعالیت گروه‏ها واحزاب سیاسی دارای ایدئولوژی غیربومی مانند ناسیونالیسم یا سوسیالیسم رخ داده است که اهمیت ژئوپلیتیکی،ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی منطقه خاورمیانه بر کسی پوشیده و مستور نیست. توجه ویژه دول استعمارگر به این منطقه طی سده‏های اخیر، شاهدی بر این ادعاست که یکی از راه‏های سیادت و تسلط بر جهان، تسلط و اعمال نفوذ بر این حوزه کشورهای عربی منطقه و شمال آفریقا و در تیررس کنونی لیبی می‏باشد. لیبی با نام رسمی دولت لیبی، کشوری عربی در آفریقای شمالی است و با کشورهای سودان، چاد نیجر، الجزایر و تونس هم‏مرز است و پایتخت آن شهر طرابلس است و زبان رسمی آن عربی است و حکومت آن جمهوری است. این کشور با مساحتی در حدود۱۸۰۰۰۰۰۰کیلومترمربع، چهارمین کشور پهناور قاره آفریقا،هفدهمین کشور پهناور جهان «اندکی بزرگتر از کشور عزیزمان ولی جمعیت آن کمتر از یک دهم ایران» و دهمین کشور صادرکننده و فروشنده نفت در دنیاست. ۱/۷میلیون نفر از جمعیت۶/۵میلیون نفری لیبی در طرابلس پایتخت این کشور زندگی می‏کنند که معنای این کشور از واژهlibyans به معنای قوم بربر گرفته شده است. پیرامون۹۰٪از سرزمین لیبی را بیابان و صحرای بی‏آب‏وعلف پوشانده است، مناطق نسبتا سرسبز لیبی در کناره های دریای مدیترانه قرار گرفته است و هیچ رودخانه دائمی در خاک لیبی وجود ندارد و تنها۲٪درصد از خاک آن کاربرد کشاورزی دارد و بخش عمده موادغذایی موردنیاز مردم لیبی از خارج وارد می شود. تولید ناخالص ملی سرانه آن جزو بالاترین‏ها در آفریقاست. لیبی به صورت «پادشاهی لیبی» در سال۱۹۵۱ به استقلال رسید و از سال۱۹۶۹ تا سال۲۰۱۱ توسط معمرقذافی دیکتاتور معروف لیبی که با انجام یک کودتای نظامی شبیه ژنرال السیسی در مصر و ساقط شدن «حسنی مبارک» بر سر کار آمد رهبری شد که با بروز جنگ داخلی در سال۲۰۱۱ و پیروزی نسبی مخالفان قذافی، بخش اعظمی از لیبی در کنترل و تحت سیطره شورای ملی انتقالی اداره می‏شد‌. کرسی لیبی در سازمان ملل از تاریخ۱۶سپتامبر۲۰۱۱ به نماینده شورای ملی انتقالی سپرده شد که در بهمن۱۳۸۹هجری شمسی اعتراضات گسترده‏ای در لیبی علیه حکومت معمرقذافی شکل گرفت و باعث شد به تدریج، بخش‏های مختلفی از این کشور از کنترل نیروهای حکومت خارج شود و سرانجام در۲۸مهرماه۱۳۹۰با قتل معمرقذافی، استیلا و حکومت وی بر این کشور کاملا تمام شد.
همانطور که پیش‏تر در سطور بالا اشاره شد، انقلاب‏های زنجیره‏ای۲۰۱۱خاورمیانه و شمال آفریقا که به «بهار عربی» نام گرفت از تونس آغاز شد و پس از مصر، دامن لیبی را فراگرفت و از آن زمان، نظام سیاسی و امنیتی لیبی به صعب و دشواری و پیچیدگی سختی دچار گردید؛ پیچیدگی‏ای که تا به امروز با ورود به هشتمین سال همچنان ادامه دارد و وضعیت لیبی همچنان غیرطبیعی، بحرانی و قرمز است. همین وضعیت بی‏ثبات و بغرنج لیبی باعث شد تا گروه تروریستی داعش بتواند مناطقی از این کشور را اشغال کند و حالا پس از گذشت چندسال از اشغال مناطقی از این کشور، آمریکا چندی پیش اعلام نمود حملاتی را علیه این گروه تروریستی در لیبی از سر خواهد گرفت که فعلا در حد شعار مانده است. درست چند روز پیش بود که دبیرکل ناتو «نیس استولتنبرگ» با ابراز نگرانی از آغاز دوباره تنش در لیبی، تحرکات نظامی در این کشور را آسیب خواند و طرف‏های درگیر را به خویشتن‏داری دعوت نمود وی با بیان اینکه جان غیرنظامیان در لیبی در معرض خطر و تهدید است گفته بود:«ناتو از تلاشهای سازمان ملل برای یافتن راه حل سیاسی در لیبی استقبال و حمایت می کند.» ژنرال بازنشسته «خلیفه حفتر» فرمانده نظامیان مستقر در شرق لیبی که مدعی نجات لیبی است، روز پنجشنبه گذشته از آغاز عملیات برای تصرف شهر طرابلس خبر داده بود. لیبی دارای دو دولت مستقل است «دولت وفاق ملی» که توسط سازمان ملل پشتیبانی می‏شود و «دولت موقت» که از سوی پارلمان طبرق حامی کلنل خلیفه حفتر در شهر البیضاء در شرق این کشور تشکیل شده است. مردمان مظلوم، بی‏پناه و بی‏دفاع لیبی حالا پس از گذشت۷سال همچنان منتظر به پایان رسیدن بی‏ثباتی، شورش، هرج و مرج، دوران گذار انتقالی و تولد دموکراسی هستند اکنون در لیبی ناامنی، کمبود موادغذایی، قحطی، بیماری، خشکسالی، هرج و مرج، تقسیم قدرت بین دولت طرابلس در شرق و طبرق در غرب، دخالت کشورهای خارجی موج می‏زند که مساعدنبودن وضعیت نفت در این کشور و تلاش‏های نافرجام سازمان ملل را برای حل بحران لیبی از طریق سیاسی و بدون آلترناتیو جایگزین را باید به این لیست اضافه کرد که این کشور به گذرگاهی برای عبور مهاجران غیرقانونی به اروپا برای ترس از کشته شدن به‏وسیله نیروهای ژنرال حفتر، داعش و شبه‏نظامیان بی‏شمار در شمال آفریقا تبدیل شده است.
در واقع، بنا به اظهارات کارشناسان و تئوریسین‏های منتقد در طرابلس سه گروه مسلح بزرگ حضور دارند و جنگ میان این کنشگران و طرف‏های درگیر درجریان است؛ لشکر اول امنیتی نیروهای موسوم به الردع و گردان ابوسلیم در مصراته که شهری واقع در در میان طرابلس و سرت است، گروه دوم گروه‏های مسلح طرفدار دولت وفاق ملی و مخالف آن فعالیت دارند و گروهی از نیروهای مصراته در سرت، سبها و جنوب لیبی نیز حضور دارند و همان‏ها بودند که سرت را از انتقال داعش آزاد کردند. گروه‏های مسلح فعال در الزنتان مخالف جریان‏های اسلامی هستند و از ژنرال حفتر حمایت می‏کنند و تاسیسات نفتی غرب لیبی را تحت سیطره و کنترل خود دارند. شهر مصراته نقطه اصلی و محل عبور مهاجران آفریقایی و آسیایی به سمت اروپاست و اکنون تحت نفوذ و کنترل یک گروه سلفی طرفدار دولت وفاق ملی است. ارتش لیبی به فرماندهی ژنرال «خلیفه حفتر» کنترل بخش اعظم شرق لیبی و هلال نفتی این کشور تا مرزهای مصر البته غیر از شهر درنه را در اختیار دارد. ارتش لیبی همچنین در جنوب لیبی به‏ویژه منطقه «الکفره» و اطراف سبها حضور چشمگیر و پررنگی دارد و ارتش لیبی متشکل از افسران سابق ارتش و افراد مسلحی است که گروه‏های دیگر نتوانسته‏اند آنها را جذب کنند، این ارتش تابستان گذشته پس از سه سال موفق شد کنترل شهر بنغازی دومین شهر بزرگ لیبی را در اختیار و در دست بگیرد. شهر درنه، تحت کنترل یک گروه نزدیک به سازمان القاعده به نام گردان «شهدا ابوسلیم»است، این گروه پس از بیرون راندن داعشی‏ها از این شهر در آن مستقر شدند. منطقه فزان نیز این روزها تحت کنترل قبایل مختلف است و از سوی دیگر قوم طوارق کنترل مرزهای جنوبی لیبی با الجزایر و غرب نیجر را در دست دارد و قوم «بتو» هم در مناطق مرزی میان لیبی با نیجر و چاد وبخشی ازسودان مستقر است و کنترل این مناطق را در دست دارد. داعش پس از رانده شدن در ماه دسامبر۲۰۱۶میلادی به جنوب و اطراف این شهر نقل مکان کرده است. وضعیت حال حاضر لیبی آدم را یاد کتاب معروف «قلعه حیوانات» شاهکار جورج اورول شهیر می‏اندازد؛ در این کتاب حیوانات از دست ارباب بی‏رحم سر به شورش برمی‏دارند و او را از مزرعه فراری می‏دهند و یک اکوسیستم سوسیالیستی تشکیل می‏دهند اما این هم دوای درد آنها نمی‏شود و در آنجا با آنکه همه برابرند عده‏ای «شبیه حفتر و حلقه‏اش» برابرتر می‏شوند و امتیازات ویژه «میادین نفتی غرب طرابلس» را برای خود اختصاص می‏دهند تا بالاخره این اکوسیستم از هم بپاشد و دوباره اربابی بی‏رحم «دست‏نشانده آمریکا یا دول غربی» به مزرعه برگردد. در واقع اورول در این اثر ماندگار تاریخی خود، ذهن آنارشیست خود را به نمایش می‏گذارد و نشان می‏دهد که هر دولتی چه سرمایه‏داری و چه نظامی و سوسیالیستی بی‏رحم بوده و باعث استثمار می‏شود و خواننده را به این نتیجه می‏رساند که «تفرد تک‏ساحتی» و «بی‏دولتی» آنارشیسم بهترین شیوه زندگی سیاسی است که در لیبی پس از معمرقذافی، دیدگاه‏ها و گروه‏های طرفدار آنارشیسم رواج زیادی یافته است. به هر ترتیب واضح و مبرهن است که برای تشخیص دموکراسی از آنارشیسم باید دقت کرد کسی « ژنرال حفتر» که می‏خواهد دولت وفاق ملی حاکم را در لیبی تغییر دهد یا کوچک کند به جای آن چه آلترناتیوی دارد، آنارشیست‏ها به جز جنگ، قتل و درگیری، بمب، نفرت، ستیز قومی قبیله‏ای، جز تنش در روابط خارجی چیزی جای دولت تعبیه نکرده و جایگزین نمی کنند. اما دموکراسی خواهان «دولت وفاق ملی حاکم مورد حمایت سازمان ملل و ناتو» مردم را قرار می‏دهند در راس تصمیم‏گیری و انتخابات برای داشتن پارلمان و انتخاب نخست‏وزیر و نمایندگان قاطع که بنیادش بر سازش و پرکردن شکاف دولت-ملت و از بین بردن شکاف قومی قبیله‏ای و تنش‏زدایی در روابط خارجی است. مردم مقاوم و دلیر لیبی در۱۷فوریه۲۰۱۱«۲۷بهمن۱۳۹۰» با انقلاب علیه حکومت۴۲ساله سرهنگ «معمر قذافی» امیدوار بودند با کنار گذاشتن وی زندگی بهتر و مرفه‏ای داشته باشند، اما حالا حالاها این سوال در ذهن پیر و جوان لیبی و کارشناسان سیاسی دنیا مطرح است که آمال، امیدها و آرزوهای مردم تا چه اندازه محقق شده و لیبی تا کی آبستن حوادث تازه و سیطره ژنرال حفترها خواهد بود؟!!
*دکترای علوم سیاسی و روزنامه‏نگار


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام