سرمقاله

چابهار و مزیت استراتژیک فراموش شده

محمدرضا ستاری

گروه حوادث-عادل فتح اللهی نوشهر: کشورما از نظر تعداد با داشتن 240 هزار زندانی رتبه نهم در دنیا را به خود اختصاص داده است و به صورت میانگین در هر ساعت حدود پنجاه نفر وارد زندان می‌شوند. این ترافیک ورودی سبب شده تا زندان‌های موجود در کشور 28 درصد بیش‌تر از ظرفیتشان، زندانی در خود جای دهند. اما نکته اصلی اینجاست که باتوجه به رویکرد و اظهار تمایل بسیاری از مسئولین به کاهش زندانی، برعکس هرساله در این زمینه روندی رو به رشد به ثبت می‌رسد و این پدیده علاوه بر پیامدهای اجتماعی و فرهنگی منابع قابل توجه اقتصادیِ کشور را صرف تادیب و تربیتی می‌کند که تاکنون کارایی چندانی نداشته است و بسیاری از زندانیان پس از تحمل احکام خود پس از مدتی مجددا با عنوانی دیگر روانه زندان می‌شوند.
مهم‌ترین عوامل در عدم تغییر زندانی، رویکرد قضایی و محیط زندان است. بسیاری از تحقیقات جامعه‌شناختی و جرم‌شناسانه موید اثرات مخرب محیط زندان و برچسب سوء سابقه کیفری بر فرد هستنند، چنانکه فرد در برابر ارزش‌ها و هنجارهای خرده فرهنگ زندان قرار می‌گیرد و از سوی دیگر پس از طی مدت محکومیت با برچسب سوء سابقه کیفری جامعه پذیرای خوبی برای وی نخواهد بود. ازاینرو بسیاری از محکومیت‌هایی که منجر به حبس‌های کوتاه و میان مدت می‌شود اساسا با شاخص محاسبه سود و زیان، آسیب محکومیت حبس برای فرد-جامعه بسیار بیشتر از مزایای آن است. این سودمندی کاهش محکومیت‌های منجر به زندان سبب شده تا بسیاری از کشورها با سرعتی بالا به سمت کاهش زندانی و تغییر کاربری زندان‌ها در حرکت باشند. برای مثال کشوری همچون دانمارک با اتخاذ سیاستی کارآمد تعداد زندانیانش را در سال ۲۰۱۷ به ۸ نفر رسانده است.
تغییر نقطه نظر تنبیهی به مجرم و سامان رویکرد ترمیمی سرآغاز افزایش کیفیت زندگی جمعی و تقویت سرمایه اجتماعی است. با نگاه ترمیمی هدف دستگاه قضایی جهت‌دهی بزهکار به ترمیم حداکثری آثار و پیامد جرم و بازیابی مجدد منزلت انسانی مجرم است. برای مثال در جرائم عمومی که مجرم به شخص خاصی آسیبی وارد نکرده و جرم جنبه عمومی دارد (یعنی جرمی که به وقوع پیوسته وجدان عمومی را جریحه‌دار کرده است و نظم و امنیت عمومی جامعه را به خطر انداخته و غیر قابل گذشت محسوب شود) می‌توان با بهره‌گیری از زندانیان در خدمات اجتماعی او را درگیر مشارکت با اجتماع کرد. با این روش حس عضویت ملی و حس تعلق و وابستگی اجتماعی را در مجرم بازیابی می‌شود و نهایتاً به کیفیت زندگی جمعی و تقویت سرمایه اجتماعی می‌انجامد.
البته قانون‌گذار در سال ۹۲ به‌ جهت کاهش ایام حبس‌ رویه جدیدی با موضوع مجازات جای‌گزین حبس در قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی و مقرّر کرده که در صورت وجود شرایط خاص، مجازات‌های حبس می‌تواند یا باید به مجازات‌های دیگری تبدیل شود، این قانون تاکنون تاثیر بسزایی در شروع نگاه ترمیمی داشته البته شیوع این موضوع بحثی است که باید به نوعی مطالبه اجتماعی تبدیل شود تا این رویه بدل به نگاه مسلط در ارائه احکام قضایی شود، البته باید توجه داشت که زندانی، صرفا از «آزادی» محروم است و باید از همه حقوق انسانی برخوردار باشد. اما درصورت تمایل زندانی باید از توانایی‌های یک زندانی درجهت ارتقاء وی و جامعه بهره برد که خوشبختانه تاکنون احکامی با این مضمون صادر شده است برای نمونه امسال در ارداق قزوین حکم بدل از حبس با محتوی خلاصه‌نویسی چند جلد کتاب و خرید کتاب توسط رئیس دادگاه صادر شده، البته احکام این چنینی بسیاری در گذشته اعم از نوشتن مقاله، مطالعه تاریخ معاصر ایران، فراگیری آموزش‌های محیط زیستی یا تهیه ۲۰ بنر با تصویر کالای ایرانی در محاکم قضائی مناطق مختلف کشور صادر شده که خود این موارد نشان‌دهنده تمایل دستگاه قضایی و استقبال محکومان به نگاه ترمیمی است. ازاینرو باید در جهت توسعه احکام ترمیمی تلاش بیشتری صورت پذیرد، حتی در مواردی که حکم زندان با توجه به قوانین گریز ناپذیر است حکم، وجه ترمیمی خود را حفظ کند. یعنی بکارگیری زندانی در صورت تمایل وی در جهت تعالی خود و جامعه را مد نظر داشته باشد. البته در این مورد هم خوشبختانه حدود چهل هزار زندانی تاکنون در کارگاه‌های مختلف بکارگرفته شده‌اند. در این مورد نکته مغفول مانده‌ای که در بسیاری از کشورها وجود دارد ساماندهی زندانیان داوطلب در مواجهه با بلایای طبیعی، از قبیل سیل، زلزله و آتش سوزی جنگل است. برای مثال اداره اصلاحات و توانبخشی کالیفرنیا اعلام کرده است که برای مهار آتش‌سوزی کالیفرنیا از دو هزار زندانی داوطلب استفاده کرده است. حال باتوجه به شیوع ویروس کووید 19 در ایران و ایجاد بحران، کمبود منابع در مواجهه با این مسئله احساس می‌شود. یکی از مهم‌ترین منابع حیاتی در مواجهه با این وضعیت بحرانی نیروی انسانی حرفه‌ای در حوزه‌های مختلف اعم از کادر درمان و ... است، البته در این میان علاوه بر نیروی حرفه‌ای مختص درمان به نیروهای تولیدی (جهت تولید، ماسک و ژل) و کادر نظافت و گندزدائی شهر، متصدیان جابجایی بیماران و انجام امور تدفین به عنوان بازوهای مهمی در خروج از این وضعیت نیاز داریم. باتوجه به تعداد بالای زندانی در کشور از قشرهای مختلف اجتماعی، بی‌شک افراد متخصص و نیروهای ساده دواطلب در بین آنها وجود دارد که مایلند در مقابله با کرونا با جامعه همراه و همکار باشند و حس تعلق و منزلت اجتماعی خود را از خلال خدمت‌رسانی به مردم مجددا کسب کنند، البته تحقق کامل استفاده از زندانیان به صورت کامل شاید در این برهه امکان‌پذیر نباشد و محتاج تدوین و تدقیق قوانین باشد اما شروع این رویه آزمون خوبی هم برای سیستم قضائی موجود و هم زندانیان خواهد بود.


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام