نقش موسیقی در تلاوت های قرآنی

آخر ابتکار - تاریخ: ۱۳۹۴/۰۴/۲۰
دکترسعید نیاکوثری*- قرآن کریم معجزه جاوید پیامبر بزرگ اسلام و آئینی جاودانه برای بشریت است که حاوی جامع ترین دستورات و راهکار های کاربردی برای هدایت انسانهادر طول زندگیست. آیات عظیم قرآن کریم علاوه بر حسن شیوایی و ژرف معنایی از سجع گفتاری نیز برخوردار می باشد. شیوه قرائت صحیح قرآن در انتقال مفاهیم آن از اهمیت بالایی برخوردار است.رعایت هجا بندی ،سکون و اتصالات قرآنی در بازنمایی مفاهیم نقش بسیار مهمی دارد. در کنار صحیح خوانی قرآن،قرائت زیبای آیات با صدایی دلنشین از صدر اسلام همواره مورد توجه و تاکید بوده است.چنانچه در مجمع البیان طبرسی آمده است که پیامبر (ص)و اهل بیت مردم را به زیبا خواندن قرآن تشویق می نمودند: زینوا القرآن باصواتکم قرآن را با صدای نیکوی خویش بیارائید. قرائت قرآن با صوت و لحن زیبا و ترجیع حلال(هنر قرائت) ممدوح است. امام محمد باقر (ع) می فرماید: قرآن را با گرداندن صدا در حلق بخوان زیرا خداوند صدای خوب را دوست دارد .از اینرو باید گفت قرائت قرآن هنری است بس ارزشمند.شاید بتوان اوج تلاقی هنر به ویژه موسیقی با مذهب را در تلاوتهای زیبا و گوناگون قرآنی جست.قرآن دارای لحن موسیقیایی است و الحان موسیقی در ذات آیات قرآنی نهفته است این امر موجب می شود ساده ترین قرائت ها نیز آهنگین و با وزن خوانده شود. از آنجا که لازم است در قرائت قرآن معانی آیات به طور عمیق تر بر قلب شنونده تاثیر گذار باشد و او را در دریای معارف الهی غرق نماید لازم است که اولاً قاری قرآن با مفاهیم و معانی آیات آشنا باشد و ترجمه آیات را بداند و دوم آنکه در قرائت قرآن به فن اصوات آشنا باشد. یعنی بداند در قرائت آیات از چه دستگاه موسیقیایی استفاده شود شاید یکی از مهم ترین علل توجه دانشمندان بزرگ اسلام به شناخت علم الاصوات و تحلیل ربع پرده ها و فاصله گامهای موسیقی به ویژه مبحث سجع و ... کاربرد آن در قرائت صحیح قرآن باشد.لذا اشراف قاری بر استفاده ی به جا از دستگاههای موسیقی لازم است.
موسیقی های قرائت قرآن
دستگاه یا نغمه در قرآن کریم از سه قسمت مهم قرار، جواب و جواب الجواب تشکیل شده است . البته قسمت چهارمی هم به نام حصار وجود دارد که چون از لحاظ دانگ صدا افراد کمتری قادر به اجرای آن هستند آن را کمتر ذکر کرده اند. از دستگاه بیات معمولاً در ابتدا و انتهای قرائت قرآن استفاده می شود . یعنی در پرده ی شروع و پرده ی فرود . حالتی حزین و عرفانی دارد و با جذبه ی آرامش بخش و خاص خود مستمع را آماده پذیرش سایر نغمات و گوشه ها می نماید . افراد عادی معمولاً در این لحن به قرائت قرآن می پردازند زیرا گوش اکثر افراد عام با این نغمه آشناست .  این نغمه فروعات زیادی دارد . فروعات یا همان گوشه ها قسمت هایی از هر لحن می باشد که در قرائت قرآن از آن استفاده می گردد . برای مثال برای دستگاه بیات فروعاتی چون:   لامی - صافی- ابراهیمی-  کرد -  مصری- شور- حسینی -دشتی - نوا - محیر - دوکا - رمل - علی و ... ذکر می کنند . در تلاوت قرآن از هفت مقام اصلی و گوشه های آنها استفاده می شود که عبارتند از: صبا-نهاوند-بیات – سه گاه- حجاز- و رست البته برخی معتقدند که مقام چهارگاه چون استقلال کاملی دارد باید به عنوان یک مقام جداگانه لحاظ کرد لذا در تلاوت قرآن هشت مقام اصلی قائل هستند. لحن در قرائت قرآن موید کیفیتی است که از استفاده صحیح و مطلوب مقامات و نغمات برای ارائه آیات قرآن کریم بر اساس اصول و مبانی مربوط حاصل می آید. رعایت تناسب و ارتباط میان مقام و موضوع آیات کاری هنرمندانه است تلاوتی که با شناخت کامل نسبت به حالات هر مقام و موضوعات آیات انجام گیرد علاوه بر بیان لفظی ،بیان معنایی و تصویری می یابد.تلاوتی که بدون رعایت این اصول انجام پذیرد بی روح و حتی گاه بی معنی خواهد بود.به طور مثال آیه شریفه “خذوه فغلوه ثم الجحیم صلوه” که در مورداهل عذاب است و انسان با تامل در مفهوم آن از شدت تاثر و اندوه گریان خواهد شد را نمی توان با نغمه نهاوند که شاد و مفرح است خواند.لذا باید قاری قرآن بداند در قرائت هر دست از آیات چه مقامی مناسب تر خواهد بود. شناخت علمی مقامات عربی مورد استفاده درتلاوت قرآن:
الف) مقام هایی که بر روی درجه DO قرار دارند: ـ مقام راست ـ مقام سوزناک ـ مقام حجازکار ـ مقام نهاوند ـ مقام نکریز
ب) مقام هایی که بر روی درجه Re قرار دارند: -مقام بیاتی ـ مقام کرد ـ مقام حسینی ـ مقام شوری ـ مقام عشّاق مصری ـ مقام صبا ـمقام صبا زمزم ـ مقام حجاز – مقام شاهناز
ج)مقام هایی که بر روی درجه mi قرار دارند: ـمقام سیکاه(سه گاه) - مقام هزام
د) مقام هایی که روی درجه fa قرار دارند: چهار گاه
مقامهایی که روی درجه si استقرار یافته اند: مقام عجم عُشِیران ـ مقام بستنکار ـ مقام عراق
که در موسیقی مقامی ایران با نام ماهور و در موسیقی غرب به گام ماژور معروف است و دارای مقامات فرعی همچون عجم عشیران، چهارگاه، سوز دل آرا و شوق افزا می باشد. نغمه ای شاد و شادی آور است امّا نه به طور مطلق. بسیار اتفاق می افتد که مقام صبا و عجم را با هم ترکیب می کنند که خود حــــاوی معــــانی بدیعی می شود. قاری قرآن در تلاوت آیاتی که مفهوم تهدید و حزن دارند باید از دستگاههای حرن آور و در آیاتی که بشارت و مژده آورند از دستگاههایی که لحن تشویقی دارند استفاده نماید.البته بیشتر قاریان مشهور قرآن در شروع تلاوت از دستگاه بیات استفاده می کنند.
تطبیق گوشه های دستگاهی در قرائت قرآن کریم
با توجه به لزوم رعایت تناسب نغمات مورد استفاده در تلاوت قرآن با مفاهیم آیات شریفه، قاریانی که هم شناخت عمیقی نسبت به قرآن دارند و هم به دستگاههای موسیقی اشراف تام دارند در خصوص استفاده از مقام ها در تلاوت قرآن تفکیک ذیل را به کار می برند:
۱ـ مضامین متناسب با اجرای مقام راست: نشانه های عظمت پروردگار، هدایت تکوینی و تشریعی، آفرینش آسمان ها و زمین، بیان حقایق و معارف، نشانه های تجلّی انوار الهی در جهان، بیان و ابلاغ اسماء و صفات الهی، بیان ابلاغ نبوت و امامت، نشانه های الهی و …
۲ـ مضامین متناسب با اجرای مقام بیات: مقام بیات یکی از مقام های بسیار زیبا، حُزن انگیز و دارای لطافتی خاص است، در بیشتر مضامین کاربرد دارد همچون نزول عذاب الهی بر ناسپاسان و کافران، آیات منسوب به جهنم، لطافت و زیبایی اخلاق الهی و حُزن از عدم تزکیه نفس، عشق به لقاء الله، محبت و عشق به ایمان و حُزن از نبودن در زمره مومنین، عنایت حق تعالی نسبت به هدایت بندگانش، لطف و رحمت رسول اکرم، زیبایی و لطافت توحید، حُزن از عدم معرفت
۳ـ مضامین متناسب با اجرای مقام صبا: توصیف جهنم، فرجام کار مجرمان در روز قیامت، خوف از حساب و کتاب و آلام محشر، حیاء از لقاء الله به جهت معصیت، غم و اندوه و ترس از عذاب، انذار و بیدار باش، خوف از عذاب الهی و...
۴ـ مضامین متناسب با اجرای مقام سه گاه: شادی اهل بهشت، شادی و سرور اهل ایمان، شادی از معرفت آیات ربّانی و …
۵ـ مضامین متناسب با اجرای مقام عجم: در موسیقی مقامی ایران با نام ماهور و در موسیقی غرب به گام ماژور نامبردار است. دارای مقامات فرعی همچون عجم عشیران، چهارگاه، سوز دل آرا و شوق افزا می باشد. نغمه ای شاد و شادی آور امّا نه به طور مطلق. بسیار اتفاق می افتد که مقام صبا و عجم را با هم ترکیب می کنند که خود حاوی معانی بدیعی می شود.
۶ـ مضامین متناسب با اجرای مقام نهاوند: سرور از معرفت حق تعالی، لذت ایمان به نبوت و امامت خاصه، لذت و بهجت عبادت، لذت نعیم و پاداش اخروی، زیبایی و لطافت ایمان، امید و انتظار رحمت الهی، توصیف اهل بهشت، پیروزی، نصرت و سعادت مومنان و …
۷ـ مضامین متناسب با اجرای مقام کرد: این مقام از الحان بسیار حزین می باشد که در موسیقی مقامی عرب نیز از این مقام زیاد استفاده می شود. شباهت زیادی با مقام بیات دارد، به گونه ای که برخی آن را گوشه ای و مشتقی از مقام بیات می دانند.
۸ـ مضامین متناسب با اجرای مقام حجاز: سرور و لذت رعایت اخلاق الهی، بشارت به اهل ایمان، عشق به حق تعالی در اثر معرفت او
به طور خلاصه می توان گفت:
«بیات‌» با صدای پایین و در حالت لطافت آیه و حزن معنوی آن استفاده می‌گردد.
«رست‌» در حالت وقار و متانت‌؛
«سه‌گاه‌» در حالت هیجانات نفسانی‌؛
«حجاز» در حالت بشارت دادن‌، عشق و محبت‌؛
«چهارگاه‌» در حالت متاثر شدن‌؛
«صبا» در حالت هشدار و بیدار باش‌؛
«نهاوند» در حالت سرور نفس‌، استفاده می‌گردد.
جایگاه موسیقی ملی ایران در قرائت قرآن
با توجه به اینکه اکثر قاریان قرآن در ایران در تلاوت قرآن از قاریان عرب زبان تقلید می کنند به مقام های عربی بسنده کرده و در هنگام تلاوت از ورود به گوشه های موسیقی ایرانی پرهیز می کنند. در خصوص جایگاه موسیقی ایران در تلاوت قرآن باید به موارد ذیل توجه داشت:
- منشاء موسیقی عرب به اعتقاد اکثر مورخان آهنگها و ترانه های ایرانی بوده است واکثر نوازندگان و خوانندگان عرب در قرون اول هجری توسط نوازندگان فارسی زبان تعلیم یافته و یا خود ایرانی الاصل بوده اند. بنابراین الحان و آهنگ هایی که بیشتر قابلیت تطبیق و تلفیق با اشعار عربی داشته را در سرودها و آوازهای خـــود استفاده می کردند.پس از حمله اعراب به ایران در صدر اسلام و همچنین در زمان سلطنت عثمانی ها فواصل و پرده های موسیقی ایرانی به طور کامل به کشورهای عربی واسلامی منتقل گردید.البته محرز است که موسیقی ایرانی پس از ورود به فرهنگ عرب دچار دخل و تصرفاتی در مرزهای عربی شده باشد اما به هر حال موسیقی عرب موجودیتی مستقل از موسیقی ایرانی و غربی ندارد.
- مقام راست و سه گاه که از قدیمی ترین و مهمترین مقام های موسیقی ملل شرقی است بدون تغییر نام در موسیقی عرب وجود دارد مقام عجم تقریبا منطبق بر ماهور و حجاز شباهت بسیار به همایون دارد هم از لحاظ فواصل و هم در نغمات و ملودی های آن...
علمای فن قرائت معتقدند آیات قرآن با توجه به بعد و قرب معنایی دارای وزن و آهنگ خاصی هستند. البته آهنگسازان مسلط و آشنا به ادبیات با توجه به معانی شعـــر ملودی را در دستگاه خاصی تنظیم می کنند و می کوشند هم خوانی و هماهنگی کاملی میان لحن شعر و ملودی ایجاد شود.
در ایران از زمان حکومت صفویه به دلیل افزایش فشارهای مذهبی و شیوع تفکر تحریم موسیقی شکاف هنر و مذهب چندان پیش آمد که تا عصر حاضر به رغم فتاوی محکمه شرعی از سوی مراجع بزرگ شیعی از جمله حضرت امام (ره) مبنی بر عدم تحریم موسیقی وتفکیک موسیقی از غنا، متاسفانه هنوز تفکر تمایز مذهب از هنر چندان در ذهن جامعه رسوخ یافته که اغلب چهره های مذهبی با وسواس از موسیقی فاصله می گیرند این تفکرسبب برتری تلاوت قاریان عرب نسبت به قاریان ایران و تقلید سبک های قرائت از قاریان عرب شده است.زیرا قاریان قرآن در ایران معمولا هیچ شناختی به موسیقی دستگاهی نداشته و رشته قرائت از مفاهیم مجزا می باشد این عامل سبب عدم به کار گیری گوشه های ردیفی ایرانی در تلاوت قرآن شده که در کنار آن باید به مسئله داوری ها در مسابقات قرآن نیز اشاره داشت که اکثر داوران مسابقات نیز متاسفانه سبک های تقلیدی را به دو دلیل اول بر سبک های بدیع ترجیح می دهند. بنابراین می توان به دو نتیجه ذیل رسید: اول آنکه موسیقی عربی به کار رفته در قرات قرآن اصالتا ریشه ایرانی دارد و نوع گرته برداری شده از موسیقی ایرانی است و دوم این که در ایران تعصاب بی مورد مذهبی سبب شده قاریان قرآن نتوانند با به کار گیری گوشه های مختلف موسیقی ایرانی که بسیار بزرگترو غنی تر موسیقی غربی است خلاقیتهای تلاوت را در خود تقویت کنند.اما آنچه سبب دشواری تشخیص دستگاهای ایرانی در قرائت های قرآنی می شود لحن عربی قاریان عرب و تصرفاتی است که موسیقی دان های عرب در موسیقی خود نسبت به موسیقی ایرانی ایجاد کرده اند. برخی از قاریان قرآن در خصوص عدم استفاده از گوشه های موسیقی ملی در تلاوت قرآن، بیان میدارند که در تلاوت قرآن صداهای کوتاه را به هیچ عنوان نمی توان کشیده خواند در حالیکه این امر در اشعار پارسی کاملا عادی است. بسیاری از گوشه های موسیقی ایرانی دارای اکسان و کشش هایی در ساختار اصلی نغمات خود هستندکه هنگام انطباق آن بر متن آیات قرآنی قاری را مجبور به کشیدن اصوات کوتاه می کند که خلاف احکام تلاوت است. البته برخی دیگر از قاریان قرآن که شناخت بیشتری نسبت به ردیف های موسیقی ایرانی دارند نظر گروه قبل را مردود دانسته و علت عدم به کار گیری مقامات موسیقی ملی را در تلاوت قرآن را به عدم شناخت کافی قاریان قرآن کشورمان نسبت به موسیقی و گوشه ها و نغمات اصیل ایرانی و ترس از تغییر لحن دانشته و بر این باورند که بسیاری از نغمات قرائت قرآن برگرفته از نغمات اصیل ایرانی است و پرداختن به آموزش صحیح و آشنا کردن قاریان کشور با گوشه های ردیف موسیقی را مورد تاکید قرار می دهند.ضمن اینکه اساسا تلاوت قرآن مبتنی بر ادای صحیح است بخشی از این ادا به صحت و درستی تبیین آیات از حیث قرائت روایت تجوید وقف و ابتدا مربوط است و بخشی مربوط به مهارتهای صوتی و لحنی است که تلاوت را زیبا تر و اثر گذار تر می کند.
* عضو فرهنگ نام آوران معاصر کشور
web site hit counter