گرمایش جهانی مرز نمی‌شناسد. افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای، الگوهای بارش را در سراسر سیاره تغییر داده و دوره‌های خشکسالی را طولانی‌تر کرده است. در بسیاری از مناطق خاورمیانه، از جمله ایران، پیش‌بینی می‌شود که موج‌های گرمایی شدیدتر و مکررتر شوند.
سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی، در کنفرانس بین‌المللی مدیریت آلودگی هوا که در سازمان هواشناسی برگزار شد گفت: طی ۵۰ سال گذشته در ایران دما ۰.۴. درجه در هر دهه افزایش پیدا کرده و کاهش بارش سالانه ۰.۸ میلیمتر بوده است.
به گزارش تجارت نیوز، او افزود: در سال ۲۰۲۴ روند بسیار شدید افزایش گازهای گلخانه‌ای و افزایش دما موجب شد که گرم‌ترین سال جهان ثبت شود. سال ۲۰۲۵ هم دومین سال گرم کره زمین بود و میانگین دما از ۱.۵ درجه سانتیگراد فراتر رفت.
تاجبخش ادامه داد: طی ۵۰ سال گذشته در ایران دما ۰.۴. درجه در هر دهه افزایش پیدا کرده و کاهش بارش سالانه ۰.۸ میلیمتر بوده است. از سال ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۳ پهنه‌های خشک کشور بیشتر شده است که بخشی از دلایل آن مربوط به تغییرات اقلیمی است.
ایران به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک جهان، نسبت به تغییرات دمایی حساس‌تر است
فرشته بخشایش، کارشناس محیط زیست در این باره به تجارت‌نیوز می‌گوید: افزایش دما فقط به معنای تابستان‌های طولانی‌تر نیست. گرمای بیشتر یعنی تبخیر بالاتر، کاهش رطوبت خاک، تعریق بیشتر گیاه و نیاز فزاینده به آبیاری. در چنین شرایطی حتی اگر میزان بارش ثابت بماند، باز هم تراز آبی منفی می‌شود؛ چه برسد به اینکه همزمان روند بارندگی نیز کاهشی باشد.
او می‌افزاید: ایران به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک جهان، نسبت به تغییرات دمایی حساس‌تر است. در این اقلیم‌ها، نوسان‌های کوچک می‌تواند پیامدهای بزرگ ایجاد کند؛ رودخانه‌های فصلی کوتاه‌تر می‌شوند، برف دیرتر می‌بارد و زودتر آب می‌شود و فرصت نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی کاهش می‌یابد.
مناطقی که پیش‌تر نیمه‌خشک محسوب می‌شدند، اکنون در مرز بیابانی‌شدن قرار گرفته‌اند
از سوی دیگر گزارش‌های رسمی از افزایش پهنه‌های خشک در سه دهه اخیر حکایت دارد. مناطقی که پیش‌تر نیمه‌خشک محسوب می‌شدند، اکنون در مرز بیابانی‌شدن قرار گرفته‌اند. این تغییر تنها یک طبقه‌بندی علمی نیست؛ بلکه به معنای کاهش ظرفیت تولید، افزایش طوفان‌های گرد و غبار و افت کیفیت زندگی است.
این کارشناس محیط زیست در ادامه اظهار می‌دارد: ما داریم رنگ سرزمین را از سبز به قهوه‌ای تغییر می‌دهیم. پوشش گیاهی که از بین می‌رود، خاک دیگر قدرت نگهداری رطوبت ندارد. باد که می‌آید، زمین بلند می‌شود و می‌رود در ریه مردم. این فقط یک مسئله طبیعی نیست، یک بحران سلامت عمومی است.
افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای، الگوهای بارش را در سراسر سیاره تغییر داده و دوره‌های خشکسالی را طولانی‌تر کرده است
بخشایش تاکید می‌کند: گرمایش جهانی مرز نمی‌شناسد. افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای، الگوهای بارش را در سراسر سیاره تغییر داده و دوره‌های خشکسالی را طولانی‌تر کرده است. در بسیاری از مناطق خاورمیانه، از جمله ایران، پیش‌بینی می‌شود که موج‌های گرمایی شدیدتر و مکررتر شوند.
او می‌افزاید: حتی اگر از امروز انتشار گازهای گلخانه‌ای متوقف شود، بخشی از گرمایش فعلی برای دهه‌ها باقی خواهد ماند. بنابراین سازگاری با شرایط جدید، به اندازه تلاش برای کاهش عوامل تشدیدکننده اهمیت دارد.
همه چیز تقصیر آسمان نیست / مدیریت داخلی سهم بزرگی در وضعیت کنونی دارد
برزو علایی، متخصص منابع آبی نیز در این باره به تجارت‌نیوز می‌گوید: مدیریت داخلی سهم بزرگی در وضعیت کنونی دارد. توسعه کشاورزی بدون توجه به ظرفیت حوضه‌ها، حفر بی‌رویه چاه‌های عمیق، انتقال آب میان‌حوضه‌ای و نگاه سازه‌محور به جای مدیریت تقاضا، منابع را به مرز فرسودگی رسانده است.
او می‌افزاید: ما سال‌ها بر این فرض برنامه‌ریزی کردیم که طبیعت خودش را ترمیم می‌کند. اما وقتی برداشت از سفره زیرزمینی چند برابر تغذیه آن باشد، نتیجه چیزی جز فروپاشی نیست. حتی اگر چند سال پربارش هم بیاید، دیگر آن آبخوان توان بازگشت سریع ندارد.
این متخصص منابع آبی اظهار می‌دارد: اشتباه ما این بود که کم‌آبی را موقت دیدیم. پروژه تعریف کردیم، سطح زیرکشت را بالا بردیم و شهرها را گسترش دادیم، بدون اینکه بدانیم ورودی واقعی آب چقدر است. حالا با حسابی روبه‌رو شده‌ایم که پرداختش بسیار سنگین است.
فرونشست؛ زخم زیر پوست شهرها / بخشی از ظرفیت ذخیره آب برای همیشه از دست رفته است
یکی از آشکارترین پیامدهای برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی، فرونشست زمین است؛ پدیده‌ای که آرام رخ می‌دهد اما خسارت‌هایش ناگهانی نمایان می‌شود. ترک در خانه‌ها، آسیب به خطوط راه‌آهن و جاده‌ها و تهدید زیرساخت‌های حیاتی تنها بخشی از نتایج آن است. فعالان محیط زیست هشدار می‌دهند که در برخی دشت‌ها، لایه‌های زمین به حدی فشرده شده که حتی با بازگشت آب نیز امکان احیای آن‌ها وجود ندارد. به بیان ساده، بخشی از ظرفیت ذخیره آب برای همیشه از دست رفته است.
کشاورزی؛ قربانی و متهم / بسیاری از مزارع همچنان با روش‌های سنتی آبیاری می‌شوند و محصولاتی کشت می‌شود که با اقلیم سازگار نیست
علایی در پاسخ به این سوال که کشاورزی آیا واقعا متهم کمبود منابع آبی است تا قربانی آن تاکید می‌کند: بخش کشاورزی در عین حال که از خشکسالی آسیب می‌بیند، به دلیل مصرف بالای آب مورد انتقاد نیز قرار دارد. بسیاری از مزارع همچنان با روش‌های سنتی آبیاری می‌شوند و محصولاتی کشت می‌شود که با اقلیم سازگار نیست.
او می‌افزاید: نمی‌شود در منطقه خشک، محصولی کاشت که نیاز آبی آن متعلق به اقلیم مرطوب است. این تصمیم‌ها در نهایت به نابودی همان زمین‌ها منجر می‌شود. اگر الگوی کشت اصلاح نشود، هم کشاورز ضرر می‌کند و هم جامعه.
تانکرهای سیار به بخشی از زندگی روستاییان شده‌اند / مساله فقط کمبود آب نیست؛ از دست رفتن کرامت زندگی است
این متخصص منابع آبی در ادامه به وضعیت خشکسالی در روستاها اشاره کرده و می‌گوید: در بسیاری از روستاها، آب لوله‌کشی دیگر قابل اتکا نیست و تانکرهای سیار به بخشی از زندگی تبدیل شده‌اند. زنان و مردانی که روزگاری کنار قنات و چشمه زندگی می‌کردند، امروز ساعت‌ها منتظر رسیدن آب می‌مانند.
او می‌افزاید: این فقط کمبود آب نیست؛ از دست رفتن کرامت زندگی است. وقتی آینده‌ای برای کشاورزی نباشد، جوان‌ها می‌روند و روستا پیر می‌شود. زمین بدون مراقبت رها می‌شود و بیابان جلو می‌آید.
مهاجرت اقلیمی؛ تغییر آرام جمعیت / ادامه روند خشکسالی ابعاد مهاجرت‌ها را گسترده‌تر خواهد کرد
برزو علایی خاطر نشان می‌کند: حرکت جمعیت از مناطق خشک به حاشیه شهرها، یکی از نتایج مستقیم کم‌آبی است. این مهاجرت‌ها فشار مضاعفی بر خدمات شهری وارد می‌کند و می‌تواند به بروز آسیب‌های اجتماعی منجر شود. کارشناسان معتقدند اگر روند کنونی ادامه یابد، ابعاد این جابه‌جایی‌ها گسترده‌تر خواهد شد.
پیوند خشکسالی و آلودگی هوا /تغییرات اقلیمی می‌تواند دوره‌های وارونگی دما را نیز تشدید کند و ماندگاری آلاینده‌ها را بالا ببرد
او می‌افزاید: زمین خشک، مستعد تولید گرد و غبار است. با کاهش پوشش گیاهی، هر وزش باد می‌تواند ذرات خاک را وارد هوا کند. این مسئله به ویژه در شهرهای بزرگ، کیفیت زندگی را پایین می‌آورد و هزینه‌های درمانی را افزایش می‌دهد. به این ترتیب تغییرات اقلیمی می‌تواند دوره‌های وارونگی دما را نیز تشدید کند و ماندگاری آلاینده‌ها را بالا ببرد؛ ترکیبی که سلامت میلیون‌ها نفر را تهدید می‌کند.
هنوز فرصت هست؟ / هر تصمیم اشتباه امروز، هزینه چندبرابری برای فردا ایجاد می‌کند
این متخصص منابع آبی اما به راهکارها جلوگیری از تشدید این وضعیت اشاره کرده و می‌گوید: با وجود تصویر تیره، هنوز می‌توان سرعت تخریب را کم کرد. کاهش مصرف، افزایش بهره‌وری، بازچرخانی پساب، حفاظت از تالاب‌ها و جلوگیری از تخریب جنگل‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند مؤثر باشد.
او تاکید می‌کند: باید بپذیریم که به گذشته برنمی‌گردیم. هنر مدیریت این است که با واقعیت جدید سازگار شود. هر تصمیم اشتباه امروز، هزینه چندبرابری برای فردا ایجاد می‌کند. در واقع امید هنوز وجود دارد، اما به شرطی که طبیعت را نه به عنوان منبع بی‌پایان، بلکه به عنوان سرمایه‌ای محدود ببینیم. اگر این نگاه تغییر کند، می‌توان بخش مهمی از آسیب‌ها را مهار کرد.