شهراد شاهرخی طهرانی - سخن از زابلستان یا همان زابل ، سرزمینی ست که تمدن و تاریخی کهن و بسیار دیرینه دارد و اسرار های شگفتی را در ژرفای وجود خویش پنهان دارد؛ زابل سرزمینی ست در صفحه پهناور سیستان و بلوچستان که اساطیر و اسطوره ها و بزرگانی از تار و پودِ مردانگی و مشاهیری از علم و فرهنگ و ادب و عرفان و شجاعت و دلاوری در خاکِ آن خفته اند و یا اکنون در حال زندگانی هستند.
زابل سرزمینی ست پر از راز های پنهان، پر از زیبایی و پر از تاریخ کهن.
زابل و در کل سیستان سرزمینی ست که رستمِ دستان ها و یعقوب لیث صفاری ها و سورن ها در آن پهنه و گستره تاریخ و آن خاک ، دلاوری ها نموده و رشادت ها به خرج داده و پهلوانی ها نشان داده اند.
زابلستان یا زابل مرکز تاریخ، افسانه ها و زادگاه علم و ادب و زبان پارسی ست که مردمانی نجیب، دانا ، فرهیخته و بزرگوار دارد و در واقع زابل شهری ست که هزاران سال تمدن و تاریخ دارد.زابل ریشه در زاب ،زاول و زاو داشته که هرسه به رودخانه ودریااشاره دارند گاه پسوند ستان به زابل و زاول افزوده شده وتبدیل به زاولستان وزابلستان می شوند که بیانگرسرزمین ودریاست .چنانکه رودبزرگ ، پربرکت واستراتژیک هیرمند، دریاچه هامون وگودزره ، دراین منطقه قراردارند.
زابلستان یکی از مناطق جغرافیایی و تمدنی شاهنامه است که در اطراف دریاچه هامون تا حدودی زابل فعلی در ایران، جنوب افغانستان و بخشی از پاکستان در مجاورت این منطقه را در برمی گیرد.
احتمال دارد که تپه‌های باستانی شهر سوخته مرکز این ایالت بوده‌است. خانات زابلستان در آن دوره تاریخی یکی از بهترین زیستگاه‌های طبیعی بوده‌است که بدلیل آب فراوان و پوشش گیاهی خوب و رودخانه و دریاچه هامون از تمدن درخشانی برخوردار بوده‌است. تغییر آب و هوا و تغییر مسیر رودخانه و شاید زلزله و یا بیماری موجب انقراض پوشش گیاهی و طبیعت در این منطقه شده‌است.
همانطور که گفته شد زابل و در کل سیستان سرزمین اسطوره ها و بزرگان علم و ادب و دلاوران است که بزرگان و مشاهیر و فرهیختگان و گرانمایگان بسیاری را در خود جای داده است و خاستگاه و زادگاه آنان بوده است. دلاورانی چون یعقوب لیث صفاری و سورن ها که برای زنده نگه داشتن تمدن ایرانی و این خاک جنگیدند.
و اما در زابل بزرگان و مشاهیر دیگری نیز برخاسته اند که وجودشان چون خورشیدی در این خاک و سرزمین روشنایی و تابندگی داده است، بزرگانی چون عارف بزرگوار و دانشمند گرانقدر، جناب آقای حاج نظام الدین واعظی (ظفرعلی) برخاسته از زابل در سال ۱۳۱۶ که از بزرگان و مشاهیر زابل و سیستان و از مشایخ بزرگ تصوف و عرفان می باشند و عمری در ایجاد محبت و اتحاد و مهربانی بین اقوام و مردم آنجا کوشیده اند.
پروفسور آقای «کمال سرابندی» با اخذ چندین مدرک دکترا افتخاری در حوزه های مختلف یکی از شاخص ترین چهره های برتر جهان در زمینه علمی به شمار می رود که به تازگی از سوی چند موسسه علمی به عنوان نابغه ترین فرد جهان شناحته شده است.
پروفسور «کمال سرابندی» متولد ۱۴ آبان ۱۳۳۵ در زابل و وابسته به طایفه سربندی می باشد که خانواده پدری اش در حال حاضر در شهرکرج زندگی می کنند،وی عضو شورای مشورتی ناسا،استاد مهندسی برق و علوم کامپیوتری و مدیر آزمایشگاه پرتو افشانی دانشگاه میشیگان آمریکا و دریافت کننده جایزه هری راسل ۱۹۹۷میلادی است.
استاد “عباس عارف”، شاعر و خوشنویس ایرانی، زاده‌ی روز پنجم اسفند ماه ۱۳۲۹ خورشیدی در شهرستان خاش، استان سیستان و بلوچستان است. از کودکی شیفته ی شعر و ادبیات و هنر بود.جوانی به شکل جدی و سخت کوشانه ای به سرودن شعر و خوشنویسی پرداخت.
از سال ۱۳۴۹ برای تحصیل ادبیات به دانشگاه تهران رفت و تا به امروز بیش از ۴۵ سال است که در تهران زندگی می‌کند.
علیرضا پودینه ملقب به پیام سیستانی (زاده ۱۳۴۵، زابل) شاعر، منتقد ادبی، روزنامه نگار، پژوهشگر حوزه فرهنگ و ادبیات ایران (با تمرکز ویژه بر سیستان) و برنده جایزه بین‌المللی « لیلیان هیلمن / داشیل هامت» در سال ۲۰۰۴ در زمینه دفاع از آزادی بیان و حقوق بشر می‌باشد.
فرخی سیستانی شاعر برجسته ایرانی است که در قرن پنجم قمری زندگی می‌کرده است. علاوه بر شعر و ادبیات او در موسیقی و نواختن ساز عود و آواز نیز مهارت داشته که همین موضوع در ورود او به دربار سلطان محمود غزنوی نقش بسیاری داشت.فرخی سیستانی در سال ۳۷۰ هجری قمری متولد گردید و در سال ۴۲۹ ه.ق وفات یافت آرامگاه وی در غزنه (سیستان - ایران) می باشد. بیشتر اشعار فرخی سیستانی در ستایش پادشاهانی که در دربارشان حضور داشت یا برانگیختن آنها به اجرای عدالت و بخشش سروده شده‌اند. البته او در بیان انواع احساساتی که به عاشق‌ها دست می‌دهد نیز مهارت دارد و شوخ طبعی و گستاخی او در برابر ممدوحان باعث شده است که آثارش از محبوبیت بیشتری برخوردار شوند.
سردار محمدرضاخان پردلی فرزند پردل خان بن لطفعلی خان بن محمدرضاخان است. پردلی متولد ۱۲۸۱شمسی می باشد و معروفترین فرزند سردار پردل خان و نیز مشهورترین سردار سنتی سیستان در دوره خود بود. وی در هنگام تاجگذاری رضا خان در تهران حضور یافته و رضا خان نیز حکم ریاست رودخانه هیرمند را برای او ارسال کرد.
جلال احولی سیستانی _ شاعر و ادیب سیستانی، از شاعران قرن یازدهم هجری است. وی در حدود۹۷۶هجری قمری در سیستان به دنیا آمد. پدرش شاعر بود. احولی به خاطر ذوق فطری و داشتن قریحه‌ی شاعری به سرودن شعر پرداخت.
وی در سال ۱۰۲۴ از زادگاه خود به هند مهاجرت کرد.
دیوان احولی سیستانی مشتمل بر ۵۰۰ بیت است. و بسیاری از اشعارش در ستایش پیامبر اسلام و امام علی (ع) و امامان شیعه است.
ابوسعیدسجزی
ابوسعیداحمدبن عبدالجلیل سجزی، (درگذشتهٔ ۴۱۴ ه‍.ق) ستاره شناس و ریاضی دان اهل سیستان است
سجزی دانشمندی است که در هندسه، مقامی رفیع و ابتکارات و ابداعات فراوانی دارد که از آن جمله می توان به توسیع جبر هندسی به سه بعد و چهار بعد اشاره کرد. وی در نجوم نیز نوآوری و خلاقیت دارد و مخترع اسطرلاب زورقی بر اساس فرض انقلابی چرخش زمین است.
وبزرگان و گرانمایگانی دیگردر این سرزمین بودند و هستند که وجود ارزشمند آنها چون گوهر درخشانی ست در این خاک و این سرزمین که همواره بایستی در پاسداشت مقام آنان کوشید
یکی از جاذبه‌های مهم زابل، دریاچه هامون است؛ دریاچه‌ای که زمانی منبع زندگی و رونق برای مردم منطقه بود. هرچند در سال‌های اخیر دچار خشکسالی شده، اما همچنان در قلب مردم سیستان نماد امید و زندگی است. همچنین قلعه رستم، کوه خواجه و شهر سوخته از آثار تاریخی و دیدنی زابل به شمار می‌روند که گردشگران زیادی را به خود جذب می‌کنند.
مردم زابل مردمانی سخت‌کوش، خون‌گرم و بافرهنگ هستند. زبان اصلی آنان فارسی با لهجه شیرین سیستانی است. موسیقی محلی، لباس‌های سنتی و غذاهای مخصوص این منطقه مانند آبگوشت زابلی و کشک زرد نشان از اصالت و غنای فرهنگی آنان دارد.
زابل دارای آثار تاریخی ارزشمندی از دوره‌های مختلف است.
کوه خواجه: کوه خواجه یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی زابل است. این کوه در گذشته به عنوان محل عبادت و زیارت مردمان مختلف از جمله زرتشتیان، بوداییان، و مسلمانان مورد استفاده قرار می‌گرفت. در کوه خواجه، آثار تاریخی ارزشمندی از دوره‌های مختلف از جمله دوره هخامنشیان، دوره ساسانیان، و دوره اسلامی به جا مانده است.
قلعه رستم: قلعه رستم یکی دیگر از مهم‌ترین آثار تاریخی زابل است. این قلعه در فاصله ۱۵ کیلومتری شمال زابل قرار دارد و به عنوان یکی از بزرگترین قلعه‌های ایران شناخته می‌شود. قلعه رستم در دوره ساسانیان ساخته شده و در دوره‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است.
شهر سوخته: شهر سوخته یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی زابل است. این شهر در فاصله ۶۰ کیلومتری شمال زابل قرار دارد و یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان است. شهر سوخته در دوره‌های پیش از تاریخ ساخته شده و آثار تاریخی ارزشمندی از دوره‌های مختلف از جمله دوره عیلامیان، دوره هخامنشیان، و دوره ساسانیان در آن به جا مانده است.
در نتیجه اینکه زابل شهری است که در دل کویر می‌درخشد؛ شهری با تاریخی پرافتخار و مردمی مهربان و نجیب و با اصالت.
این سرزمین یادآور فرهنگ، تمدن و حماسه‌های بزرگ است. اگرچه طبیعت گاه بی‌رحم بوده، اما روح مردمانش همچنان زنده و امیدوار است.