هرچند بارش‌های اخیر مانع تشدید بحران در دریاچه ارومیه شده‌اند، اما مجموعه‌ای از عوامل انسانی مانند توسعه ناپایدار کشاورزی، سدسازی و برداشت‌های گسترده از منابع آب، نقش اصلی را در وضعیت کنونی داشته‌اند. به گفته آنان، بدون مدیریت مصرف آب و تأمین حقابه دریاچه، بهبود فعلی پایدار نخواهد بود.
به گزارش تجارت نیوز، حجم آب دریاچه ارومیه پس از بارش‌های قابل‌توجه سال آبی جاری به حدود ۳.۵ تا ۴ میلیارد مترمکعب رسیده است. اتفاقی که این دریاچه را از وضعیت بسیار بحرانی سال گذشته دور کرده است. با این حال، دریاچه کماکان کسری مخزن دارد و تراز فعلی آن پایین‌تر از تراز اکولوژیک است. علی ارواحی می‌گوید بارش به‌تنهایی نمی‌تواند احیای پایدار را تضمین کند و بدون اصلاح مدیریت منابع آب، کاهش مصرف در بخش کشاورزی و تأمین واقعی حقابه، خطر بازگشت بحران وجود دارد. مشروح گفت‌وگوی تجارت‌نیوز با این متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی را در ادامه می‌خوانید.
*اگر ممکن است در رابطه با وضعیت کنونی دریاچه ارومیه و روندی که به این وضعیت منجر شده توضیح دهید.
در مورد وضعیت فعلی دریاچه ارومیه، بنا به گزارش‌های رسمی، از 3.5 تا 4 میلیارد متر مکعب حجم فعلی آب دریاچه است. تراز آبی فعلی دریاچه ارومیه هم قدری بیشتر از 1271 متر است. که البته نسبت به مهرماه سال گذشته، یعنی پایان سال آبی قبل، حجم آب دریاچه بیش‌از 3 میلیارد متر مکعب افزایش داشته است و تراز آبی هم بیش‌از 1.5 متر افزایش یافته است.
شاید سوال این باشد که «اتفاقات نتیجه چیست؟». سه استان (آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و کردستان) در حوزه آبریز دریاچه ارومیه داریم. به‌طور مشخص وقتی بارش‌های امسال را مرور می‌کنیم، می‌بینیم که نسبت به متوسط بلندمدت حدود 30 درصد افزایش و نسبت به سال آبی قبل حدود 57 درصد افزایش بازش داشته‌ایم. پس مهم‌ترین عاملی که مانع تشدید شرایط بحرانی در دریاچه ارومیه، بارش‌های اخیر بود. علاوه‌بر این، شیوه‌های مدیریتی برای پاکسازی مسیل‌ها و آبراهه‌ها و… و رهاسازی آب به دریاچه نیز قطعاً به انتقال جریان‌های سیلابی به دریاچه کمک کرده است. اما آیا این وضعیت پایدار است یا نگرانی‌ها برطرف شده‌اند؟
حجم مخزن دریاچه ارومیه در شرایط اکولوژیک باید 14.55 میلیارد متر مکعب آب داشته باشد. در حال حاضر بنا به گزارش‌ها این عدد بین 3.5 تا 4 میلیارد متر مکعب است. پس بیش‌از 10.5 میلیارد متر مکعب کسری آب مخزن در دریاچه ارومیه را داریم. تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه، برای حفظ کارکردهای اکولوژیک و داشتن حیات لازم، باید 1274.1 متر باشد. تراز فعلی آب منهای تبخیری که در ماه‌های آینده پیش رو هست، نشان می‌دهد که حداقل 3 متر کسری آب برای تراز آب دریاچه داریم. خوشبختانه از شرایط شدیداً بحرانی سال گذشته قدری خارج شده‌ایم، اما شرایط بسیار شکننده است و از پایداری فاصله دارد.
*روند خشک شدن دریاچه ارومیه چقدر از کاهش نزولات جوی نشأت می‌گرفت؟ باران می‌تواند دریاچه را نجات دهد؟
ما اگر مداخلات در حوضه آبریز دریاچه ارومیه را نادیده بگیریم و همه چیز را متوجه بارش کنیم، از حل مساله دور می‌شویم. این کار به ‌نوعی پاک کردن صورت مساله است. طی سه دهه گذشته، احداث سد و بندهای متعدد روی رودخانه‌هایی که بیشترین نقش را در تأمین حقابه دریاچه ارومیه داشته‌اند، از جمله زرینه‌رود و سیمینه‌رود در آذربایجان غربی، یا قلعه‌چای و آجی‌چای در آذربایجان شرقی، به‌شدت بر دریاچه ارومیه تأثیر گذاشت.
اضافه‌بر آن افزایش سطح زیرکشت رشدی بیش‌از 120% طی این سی سال را نشان می‌دهد. به‌علاوه، حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز در حوضه آبریز دریاچه ارومیه بیش‌از حد بوده است. تغییر دیم‌زارها به کشت آبی، آن هم با محصولات پرمصرف، نیز قابل‌ذکر است. در مجموع، این عوامل با رشد بخش کشاورزی به شکل غیراصولی و ناپایدار وضعیت کنونی دریاچه ارومیه را رقم زدند.
اگر سی‌سال پیش چنین بارشی (30% بیشتر از حد نرمال) در حوضه آبریز دریاچه ارومیه رخ می‌داد، قطع به یقین، به تراز اکولوژیک دریاچه یا حتی بیشتر از آن می‌رسیدیم، اما الان با وجود این بارش‌ها کماکان کسری مخزن داریم. البته که این کسری مخزن ناشی از چندین سال خشکسالی و عدم تخصیص حقابه دریاچه بوده است. بارش یکی از عوامل مهم در احیای دریاچه‌ها و تالاب‌ها است. مدیریت منابع و مصارف و لحاظ کردن حقابه دریاچه‌ها در برنامه‌ریزی توسعه است که به حفظ اکوسیستم‌های آبی و نیل به توسعه پایدار کمک می‌کند.
*آیا بالا رفتن سطح دریاچه بر اثر بارش‌های اخیر را می‌توان خبر خوبی در نظر گرفت؟
قطعاً خبر خوبی است. در مهرماه سال گذشته حجم آب دریاچه 200 میلیون متر مکعب بود. یکی از بحرانی‌ترین حالت‌های دریاچه ارومیه بود. خوشبختانه این بارش‌ها مانع تشدید شرایط بحرانی شدند. اما همان‌طور که گفتم، شرایط شکننده است و هم‌چنان تا پایداری دریاچه ارومیه فاصله وجود دارد. اما چه باید کرد؟
من فکر می‌کنم در ماه‌های پیش‌رو تبخیر سطحی یکی از عواملی است که می‌تواند تراز آب دریاچه را کاهش دهد. خوشبختانه با این حجم آبی که در دریاچه ارومیه هست، پیشبینی می‌شود که شرایط بحرانی سال گذشته تکرار نشود. ما به‌طور متوسط سالانه 2 تا 2.5 میلیارد متر مکعب تبخیر از دریاچه ارومیه داریم، که با توجه به موجودی فعلی آب دریاچه، یک حداقل‌هایی را در پایان تابستان خواهیم داشت. اما سوال این است که آیا می‌شود شرایط فعلی را حفظ کرد؟ یا می‌توان کاهش کمتری در تراز داشت؟ قطعاً می‌توان اقداماتی انجام داد.
تزریق پساب تصفیه‌شده از تصفیه‌خانه ارومیه می‌تواند در دستور کار قرار بگیرد. فاز دوم تصفیه‌خانه تبریز که تکمیل نشده است می‌تواند پیگیری شود تا به در فصل گرم سال که بهره‌برداری بخش کشاورزی شدت می‌گیرد، مورد استفاده قرار بگیرد. مضاف‌بر این‌ها، سالانه 600 میلیون متر مکعب از محل انتقال آب زاب تحویل به دریاچه ارومیه شود. در گزارش‌ها منعکس نشده است که چقدر از این آب به دریاچه تحویل داده شده است. مطالبه فعالان محیط‌زیست و رسانه‌ها می‌تواند تزریق این حقابه‌ای باشد که از محل طرح زاب در گذشته تعریف شده بود. این اقدام‌ها می‌تواند بخشی از تبخیر سطحی آب را جبران کند تا بتوانیم در پایان سال آبی، بخشی از آب دریاچه را حفظ کرده باشیم.
در نتیجه با اتخاذ چنین تصمیمات و تمهیداتی می‌توانیم شرایط کنونی را تا حدی حفظ کنیم. به این ترتیب با آغاز سال آبی آینده، لازم است اقدامی جدی برای کاهش مصارف در بخش کشاورزی انجام شود. در اواخر دولت دوازدهم، قرار بود کاهش 40% مصارف آب در دستور کار قرار بگیرد، در دولت سیزهم وعده‌هایی از اقدامات نرم‌افزاری داده شد، در دولت چهاردهم هم بحث کاهش 50% مصرف آب مطرح شد. این طرح‌ها غالباً در سطح پایلوت باقی مانده‌اند. اجرای چنین طرح‌هایی در سطح گسترده و کاهش مصارف بخش کشاورزی، و تزریق آب به دریاچه می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. در کنار این موارد، کنترل بهره‌برداری‌های غیرمجاز از آب سطحی و زیرزمینی که فشار زیادی به آبخوان وارد می‌کند، لازم است. بهبود وضعیت بیلان آب باید مورد توجه باشد. این دسته اقدامات می‌توانند در سال‌های آینده روند بهبود دریاچه ارومیه را در پی داشته باشند. در این صورت یک یا دو سال خشک دریاچه را به شرایط شدید بحرانی برنمی‌گرداند.