در کشوری که بخش قابل توجهی از مردم، به‌ویژه سالمندان و بیماران مزمن، دسترسی آسان یا مهارت کافی برای استفاده از ابزارهای دیجیتال ندارند، حذف قیمت از روی دارو می‌تواند به نوعی حذف شفافیت عینی از زندگی روزمره تعبیر شود.
به گزارش تجارت نیوز، تصمیم سازمان غذا و دارو برای حذف قیمت از روی بسته‌بندی داروها، یکی از بحث‌برانگیزترین تصمیمات حوزه سلامت در ماه‌های اخیر بوده است؛ تصمیمی که اگرچه از سوی مدیران این سازمان به عنوان گامی در مسیر هوشمندسازی، مقابله با قاچاق و هماهنگی با نوسانات اقتصادی معرفی می‌شود، اما در مقابل، موجی از نگرانی را میان بیماران، داروخانه‌ها، نمایندگان مجلس و حتی برخی کارشناسان حوزه سلامت ایجاد کرده است.
در نگاه نخست، حذف یک عدد چاپی از روی جعبه دارو شاید تغییری ساده و فنی به نظر برسد، اما در واقع این اقدام، مستقیماً با مفاهیمی چون اعتماد عمومی، شفافیت اقتصادی، عدالت در دسترسی به اطلاعات و امنیت روانی بیماران گره خورده است. پرسش اصلی اینجاست که آیا انتقال مرجع قیمت‌گذاری از روی جعبه دارو به سامانه‌های دیجیتال، واقعاً به نفع مردم خواهد بود یا اینکه در شرایط اقتصادی فعلی، خود به عاملی برای تشدید بی‌اعتمادی و آشفتگی بازار تبدیل می‌شود؟ سلمان اسحاقی، سخنگوی کمیسیون بهداشت مجلس، نیز در اظهار نظری با نگرانی از سردرگمی عمومی، حذف قیمت را نشانه‌ای از بی‌ثباتی و تغییرات روزافزون بها دانسته است. او بر این باور است که وقتی عددی روی کالا نباشد، راه برای سلیقه‌گری باز می‌شود و مردم در مه ابهام گرفتار می‌آیند. این نگرانی، ریشه در تجربه زیسته قشری دارد که عادت به لمس قیمت با چشم سر دارند، نه با جست‌وجوی دیجیتال.
رئیس کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی نیز با انتقاد از افزایش بی‌رویه قیمت‌ها و حذف غیرقانونی قیمت مصرف‌کننده از روی بسته‌بندی اقلام دارویی، بر ضرورت افزایش سهم دولت در بودجه بیمه‌های پایه تأکید کرد و از ضرب‌الاجل مجلس به وزارت بهداشت برای برخورد با شرکت‌های متخلف سخن گفت.
افزایش هزینه‌ها و تغییر قیمت مداوم درج بهای دارو روی بسته‌بندی عملا کارکرد خود را از دست داده است
از سوی دیگر سازمان غذا و دارو استدلال می‌کند که با توجه به نوسانات شدید نرخ ارز، افزایش هزینه مواد اولیه و تغییر مداوم قیمت تمام‌شده دارو، درج قیمت ثابت روی بسته‌بندی عملاً کارکرد خود را از دست داده است. به گفته مسئولان این سازمان، ممکن است قیمت دارویی که امروز تولید می‌شود، ظرف چند هفته تغییر کند و قیمت چاپ‌شده روی آن دیگر با نرخ رسمی همخوانی نداشته باشد.
از منظر سیاست‌گذار، «سامانه تیتک» می‌تواند این مشکل را حل کند؛ سامانه‌ای که امکان استعلام لحظه‌ای قیمت، اصالت و مسیر توزیع دارو را فراهم می‌کند. اما مسئله اینجاست که سیاست‌های اقتصادی تنها در سطح نظری قابل ارزیابی نیستند، بلکه باید آثار اجتماعی و روانی آن‌ها نیز بررسی شود.
در کشوری که بخش قابل توجهی از مردم، به‌ویژه سالمندان و بیماران مزمن، دسترسی آسان یا مهارت کافی برای استفاده از ابزارهای دیجیتال ندارند، حذف قیمت از روی دارو می‌تواند به نوعی حذف شفافیت عینی از زندگی روزمره تعبیر شود.
حذف برچسب قیمت دارو در عمل ممکن است تنش بین بیمار و داروخانه را بیشتر کند
در بسیاری از داروخانه‌ها، نخستین واکنش بیماران پس از حذف قیمت‌ها، نوعی تردید و اضطراب بوده است. بیماران عادت کرده‌اند هنگام خرید دارو، قیمت را روی بسته مشاهده و آن را با خریدهای قبلی مقایسه کنند. حالا این امکان از آن‌ها گرفته شده و اعتمادشان باید به سامانه‌ای مجازی منتقل شود که همه توان استفاده از آن را ندارند. فرامرز علیاری، یکی از داروخانه داران به تجارت‌نیوز می‌گوید: روزانه تعداد زیادی از مراجعه‌کنندگان، به‌خصوص سالمندان، درباره قیمت دارو سؤال می‌کنند. وقتی روی جعبه قیمت نباشد، برخی تصور می‌کنند داروخانه قیمت را دلخواه حساب کرده است. ما مجبوریم وقت زیادی صرف توضیح دادن کنیم که قیمت‌ها در سامانه ثبت شده و قابل استعلام است.
او ادامه می‌دهد: در ظاهر قرار است این طرح شفافیت ایجاد کند، اما در عمل ممکن است تنش بین بیمار و داروخانه را بیشتر کند. مخصوصاً در شرایطی که مردم به دلیل گرانی‌ها حساس شده‌اند و کوچک‌ترین تغییر قیمتی برایشان مهم است.
این داروخانه‌دار می افزاید: اجرای چنین طرحی بدون آماده‌سازی افکار عمومی و بدون فراهم شدن زیرساخت‌های کافی، می‌تواند به بی‌اعتمادی گسترده منجر شود.
حذف قیمت از روی داروها بازتابی از اقتصاد متلاطم و سیاست‌گذاری دیجیتال در ایران امروز است
علیاری در ادامه می گوید: حذف قیمت از روی داروها، صرفاً یک تغییر ظاهری نیست؛ این تصمیم، بازتابی از چالش بزرگ‌تر میان سنت و مدرنیته، اقتصاد متلاطم و سیاست‌گذاری دیجیتال در ایران امروز است. او می افزاید: اگر زیرساخت‌های فنی، نظارتی و فرهنگی به‌درستی تقویت شوند، سامانه‌های هوشمند می‌توانند شفافیت بیشتری ایجاد کنند و حتی با قاچاق و تقلب مقابله کنند. اما اگر این گذار بدون آماده‌سازی اجتماعی انجام شود، ممکن است نتیجه آن افزایش بی‌اعتمادی، سردرگمی بیماران و تشدید تنش در بازار دارو باشد. این داروخانه دار تاکید می کند: آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، نه صرفاً حذف یا حفظ برچسب قیمت، بلکه حفظ اعتماد مردمی است که سلامت و امنیت روانی‌شان مستقیماً با بازار دارو گره خورده است.
حذف قیمت از روی دارو در شرایط تورمی، حساسیت اجتماعی را بالا می‌برد
فریبرز محبی، کارشناس اقتصاد درمان نیز این تصمیم را بخشی از روند جهانی دیجیتالی شدن نظام سلامت می‌داند، اما تأکید می‌کند که اجرای موفق آن وابسته به شرایط اقتصادی و اجتماعی کشورهاست.
او به تجارت‌نیوز می‌گوید: در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، اطلاعات دارویی از طریق بارکدها و سامانه‌های دیجیتال ارائه می‌شود، اما تفاوت مهم این است که در آن کشورها ثبات اقتصادی، اعتماد عمومی و دسترسی گسترده به فناوری وجود دارد. در ایران، حذف قیمت از روی دارو در شرایط تورمی، می‌تواند حساسیت اجتماعی ایجاد کند. این کارشناس اظهار می دارد: مساله اصلی نه خود فناوری، بلکه بحران اعتماد است. وقتی مردم هر روز با افزایش قیمت کالاها مواجه‌اند، طبیعی است که حذف برچسب قیمت را به معنای باز شدن دست فروشنده برای گران‌فروشی تلقی کنند. حتی اگر این تصور دقیق نباشد، باز هم اثر روانی آن واقعی است. محبی هشدار می‌دهد: در صورت ضعف نظارت، این سیاست ممکن است به شکل‌گیری بازارهای غیررسمی و اختلاف قیمت میان داروخانه‌ها منجر شود.
شکاف دیجیتال؛ حلقه گمشده سیاست‌گذاری
این کارشناس اقتصاد درمان یکی از شکاف دیجیتال را مهم‌ترین چالش این تصمیم می داند و می گوید: در حالی که سیاست‌گذاران از «دولت الکترونیک» سخن می‌گویند، هنوز بخش قابل توجهی از جامعه دسترسی آسان و پایدار به اینترنت یا ابزارهای دیجیتال ندارند.
او می افزاید: در بسیاری از مناطق محروم، حتی دسترسی به اینترنت مناسب با مشکل مواجه است. از سوی دیگر، سالمندان که بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان دارو را تشکیل می‌دهند، معمولاً آشنایی کمتری با سامانه‌های آنلاین دارند.
فریبرز محبی ادامه می دهد: این مسئله باعث می‌شود بخشی از جامعه عملاً از دسترسی مستقیم به اطلاعات قیمت محروم شود و وابستگی بیشتری به داروخانه‌ها پیدا کند. در واقع پیش از اجرای کامل چنین طرحی، باید زیرساخت‌های لازم فراهم و آموزش عمومی گسترده‌ای انجام می‌شد.