سرمقاله

ضرورت بازاندیشی و بازکنشی در پنداشت ها و کنش ها

محمدعلی نویدی

فریدون عسکری* - مفهوم منافع ملی به ترتیب طی قرن 16 در ایتالیا، قرن 17 در انگلستان و قرن 18 در قانون اساسی ایالات متحده آمریکا به کار گرفته شده است. واژه‌های اراده شاهانه، منافع نظام شاهنشاهی و بالاخره ملاحظات عالیه کشوری در قرون فوق الذکر از اسلاف مفهوم منافع ملی بوده‌اند.
این مفهوم که دستاورد تحولاتی است که متعاقب انقلاب صنعتی و دموکراتیک در غرب بوجود آمده با شیوع و گسترش انقلاب های ملی 1776 آمریکا و 1789 فرانسه، به تدریج رایج شد‌.
بیان لرد پالمرستون (‌Lord Palmerston‌) نخست وزیر بریتانیا در 1865 مبنی بر اینکه ما متحد ابدی و یا دشمن ابدی نداریم، بلکه منافع ملی برای ما امری ابدی است و وظیفه ما پیروی از آن است، تبلور چنین فکری است.
منافع ملی، در زبان سیاست‌گذاران و دولت‌مردان اواخر قرن 19 تغییری محتوایی کرد و گرایش اید‌‌ئالیسم یا آرمان گرایانه (Idealism یا آرمان گرایی، نقطه مقابل Realism یا واقع گرایی) به خود گرفت. این دیدگاه نسبت به مفهوم منافع ملی که روح آن در تفکر توماس وودرو ویلسون، رئیس جمهوری ایالات متحده آمریکا از حزب دموکرات (‌از 1913 تا 1921‌) می‌بینیم، براساس این مفروضه ذهنی بنا شده است که هیچ کس از خسران دیگری بهره نمی‌برد.
البته این برداشت آرمان گرایانه از منافع ملی چندان پایدار نماند و به زودی پدیده پیچیده‌ای که به ناسیونالیسم اقتصادی معروف است سراسر گیتی را در خود گرفت که اوج آن به واقعیت سخت و بیزار کننده مناقشه جهانی ناشی از بحران بزرگ رکود اقتصادی 1929 انجامید.
به رغم بی اعتبار شدن گرایش آرمان گرایانه (‌Idealism‌) ویلسونی منافع ملی و همگونی آنها سیاستمداران و دولتمردان اروپای غربی و افکار عمومی جهت ممانعت از شعله ور شدن جنگ جهانی دوم همچنان متشبث به گرایش همگونی منافع ملی کشورها شده و بر آن تاکید می ورزیدند؛ لیکن این تشبث به جایی ره نبرد و سرانجام جنگ جهانی دوم به دست آدولف هیتلر آغاز شد و بدین وسیله گرایش ایده ئالیستی ویلسونی از منافع ملی از میان رخت بربست و جای خود را به گرایش تفاوت و تعارض (Difference and Conflict‌) منافع ملی داد‌.
این معنا بعد از جنگ دوم جهانی در قالب دو بلوک ایدئولوژیک (‌سوسیالیستی و کاپیتالیستی) متخالف شرق و غرب متجلی گشت و با شروع دوران تشنج زدایی بین دو بلوک شرق و غرب بدون اینکه گرایش تعارض منافع ملی منسوخ شود ، گرایش قبلی یعنی همگونی منافع ملی نیز به موازات آن به وجهی پیچیده رخ داد و نمود خارجی آن نیز رضایت اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی در پیوستن آلمانی شرقی به آلمان غربی و تامین منافع ملی اش از این رهگذر بود.
علاوه بر آنچه که مطرح شد باید اضافه کرد که مفهوم منافع ملی از لحاظ نظری اولین بار توسط چارلز بیرد (‌Charles Beard‌؛ تاریخ نگار و استاد دانشگاه فقید آمریکایی‌) وارد متون تخصصی روابط بین الملل شد . وی در کتاب اندیشه منافع ملی‌: مطالعه‌ای تحلیلی در سیاست خارجی آمریکا، منافع ملی را تبلور و جلوه خارجی منافع عمومی در داخیل می‌داند. با این اقدام اولین تلاش در جهت بررسی نظری مفهوم منافع ملی در متون تخصصی روابط بین الملل و سیاست خارجی آغاز گشت.
* کارشناس روابط بین الملل


ارسال ديدگاه
نام: ايميل: ديدگاه:

ناحیه کاربری

آدرس ایمیل:
رمز عبور:
 
رمز عبورم را فراموش کرده‌ام

ثبت نام