شاید باورتان نشود؛ «در ایران چند صد هزار نفر در حوزه نرم افزار و آی تی فعالیت دارند. حتی برخی از این افراد با خارج از کشور کار می‌کنند و درآمد دلاری خوبی دارند.» اینها بخشی از اطلاعاتی است که در گفتگو با «مجید تجن جاری» مطرح شد. این نخبه کارآفرین، فرصت کار در بزرگترین موسسات آی تی جهان را رها کرده و در ایران به آموزش جوانان در زمینه هوش مصنوعی و تاثیرگذاری بر زیست بوم فناوری کشور مشغول است.
تجن جاری 34 ساله، نفر برگزیده المپیاد مهارت در سال 2013 بوده و لیسانس خود را در رشته الکترونیک، فوق لیسانس در زمینه نرم افزار و دکتری را در حوزه مدیریت DBA سپری کرده است.
او بعد از انتخاب در المپیاد ملی مهارت ایران، توسط شرکت فستو آلمان بورسیه و در این شرکت مشغول به کار می شود. سپس دوره‌های تخصصی فیبر نوری، برنامه نویسی، رباتیک و هوش مصنوعی را در چین و اروپا پشت سر می‌گذارد. وی مقام اول در مسابقات اختراعات سوئیس، مقام طلا در مسابقات اختراعات چین و مقام برتر مسابقات نوآوری ایفیا در آلمان را دارد، همچنین به عنوان کارآفرین نخبه جوان تهران در سال 1402 از سوی وزارت ورزش و جوانان انتخاب شده است. او در شرایطی که از سوی موسسات معتبر آی تی دعوت به کار داشته به ایران بر می گردد و بعد از چندین تجربه ، آکادمی آیولرن را افتتاح می کند. این آکادمی که در برج فناوری شریف مستقر است، تا کنون صدهها هزار جوان را در زمینه هوش مصنوعی آموزش داده است و تعداد قابل ملاحظه‌ای از آنان را وارد بازار کار کرده است.
ابتدا از افتخارات و برخی دیگر از آموزش‌های وی و موسسه تحت مدیریتش می پرسیم. در پاسخ می گوید:
در مدت 19 سالی که در زمینه برنامه نویسی و 11 سالی که بصورت حرفه ای در زمینه رباتیک و هوش مصنوعی فعال هستم، محصولات دانش بنیان و اختراعات متعددی را عرضه کرده‌ام که برخی از آنها تجاری شده است. از جمله مهمترین آن‌ها دستگاه هوگوی الکترونیکی و VAR برای تکواندو است که با هوش مصنوعی انجام شده است. دستگاه امتیازدهی تکواندو را طراحی کردیم و با فدراسیون تکواندو قرارداد بستیم که به تولید انبوه رسید.
یکی دیگر از اختراعات من در حوزه شهر هوشمند، با عنوان «دروازه شهر» است. که به عنوان یک سامانه بسیار کارآمد در جهت امنیت و مدیریت هر چه بهتر مدیریت شهری طراحی و ساخته شده است.
از دیگر اقدامات، دستیار قضاوت است؛ این هوش مصنوعی در حال حاضر به صورت آزمایشی در قضاوت‌های دادگاهی استفاده می‌شود. این سیستم‌ها می‌توانند اطلاعات را تحلیل کرده و بر اساس قوانین موجود پیشنهاداتی ارائه دهند. هوش مصنوعی پرونده را چک می کند و رای خودش را می دهد. هر چند که رای نهایی با قاضی است، اما این رای به قاضی کمک می‌کند. اطلاعات شاکی، متشاکی و وکلای طرفین و نظرات کارشناسی را دریافت می‌کند و می‌گوید که به اساس چه بند یا بندهایی از قانون چه حکمی باید داده شود.
یکی دیگر از پروژه‌های ما، استفاده از هوش مصنوعی برای مدیریت قوانین و بخشنامه‌های بانکی است. یکی از مشکلات نظام بانکی به روز شدن مدام قوانین و بخشنامه‌های بانکی بود. ما با انعقاد قرارداد با یکی از بانک‌های کشور با کمک هوش مصنوعی و به روزرسانی‌های قوانین، دسترسی خودکار آنها را فراهم کردیم. بدین ترتیب دستیاری در اختیار این بانک قرار گرفت که از آخرین بخشنامه ها و اطلاعات، باخبر است. این نوع استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند به بهبود کارایی و کاهش خطاها کمک کند.
از اختراع دستگاه های الکترونیکی پر کاربرد نظیر سیستم تشخیص رنگ هوشمند خودرو، سمامنه ثبت ساعت هوشمند، دستگاه مدیریت سلامت هوشمند و خودروی هوشمند با حرکت طولی و عرضی اشاره کرد که هر کدام از این اختراعات نمونه های تجاری و صنعتی داشته و در بازار ایران و جهان مورد استقبال قرار گرفته است.
در حوزه صنعت هم با وارد کردن سطح سه اتوماسیون به کارخانه‌های مختلفی تولیدات غذایی و پتروشیمی عملا هوش مصنوعی را به صنعت وارد کردیم.
علاوه بر اینها از خارج کشور هم سفارش می گیریم، یکی از آخرین موردها، asset management یا همان مدیریت دارایی آموزش و پرورش ایرلند بود که ما انجام دادیم.
با توجه به حضور پررنگ شما در زمینه هوش مصنوعی ، می توانید بگوئید میزان اقبال و توجه به هوش مصنوعی در حوزه‌های حاکمیتی و مردمی نسبت به دیگر کشورهای دنیا، چقدر است؟ آیا عقب تر هستیم یا جلو هستیم؟ کجای کار قرار داریم؟
ایران در زمینه هوش مصنوعی، چه در حوزه حاکمیتی و چه در درک عمومی مردم از تکنولوژی، بسیار پیشرفته است. این را بدون جانبداری می‌گویم؛ به عنوان کسی که چندین کشور را دیده و تجربه کرده‌ام. ایرانی‌ها از نظر اجتماعی و درک و فهم مردم از تکنولوژی، بسیار جلوتر از بسیاری از کشورها هستند. نمونه بارز این پیشرفت، موفقیت‌های ما در مسابقات بین‌المللی است. به‌عنوان مثال، اخیراً در مسابقات ترکیه که با حضور نمایندگانی از پنجاه کشور مختلف از جمله آمریکا، چین و ایران برگزار شد، تیم ما توانست مدال طلا را از آن خود کند. در هر مسابقه بین‌المللی نوآوری و اختراعات با محوریت هوش مصنوعی، همیشه مشاهده می‌کنید که نام بچه‌های ایرانی در بین سه یا چهار نفر اول به چشم می‌خورد. در حال حاضر زیست بوم فناوری ایران بسیار فعال است. استارتاپ های متنوعی تولید و عرضه شده است. تنها در موسسه آموزشی ما، طی 2 سال 5 هزار نفر نوجوان و جوان آموزش هوش مصنوعی دیده و برخی از آنها استارتاپ هایی را تولید کرده‌اند.
طی جلساتی که با کمسیون پژوهش مجلس با خانه خلاق و مرکز نوآوری قوه مقننه داشتم موضوع حکمرانی هوشمند هم در دستور نمایندگان قرار گرفته است که این یک حرکت بسیار مثبت و رو به جلویی خواهد بود.
با توجه به چالش‌هایی همچون فیلترینگ و سرعت ضعیف اینترنت، چگونه این پیشرفت حاصل شده است؟
با وجود این مشکلات و محدودیت‌ها، ما توانسته‌ایم در زمینه هوش مصنوعی و تکنولوژی‌های نوین پیشرفت کنیم؛ چرا که خیلی پیش از این مسائل و قبل از اینکه هوش مصنوعی اینقدر بر سر زبان ها بیافتد، در ایران زیرساخت هایی محیا و برنامه‌ریزی‌هایی شده بود. در واقع تدابیر چندین سال و دهه گذشته، ما را به اینجا رسانده که بتوانیم در زمینه هوش مصنوعی و آی تی حرفی برای گفتن داشته باشیم.
شاید جالب است بدانید یکی دیگر از دلایل این موفقیت ها این است که ایران جزو کشورهایی است که مشمول قوانین کپی رایت نمی‌شود، عدم رعایت کپی‌رایت محصولات نرم افزارهای جهانی در ایران، به جوانان ما اجازه می‌دهد که از نرم‌افزارهای به‌روز به‌صورت رایگان استفاده کنند. در واقع، این کار ایران را به بهشت نرم‌افزار تبدیل کرده است. این موضوع باعث پیشرفت دانشجویان و جوانان فعال در حوزه نرم‌افزار شد و فرصتی مناسب برای یادگیری و پیشرفت فراهم کرد.
در کشورهای خارجی، نرم‌افزارهای مورد نیاز بسیار هزینه‌بر هستند، اما در ایران این امکان وجود دارد که بدون هزینه از آن‌ها بهره‌برداری کنیم. هر زمان که به کشورهای خارجی سفر می‌کنم و کسی لپ‌تاپ من را می‌بیند، از تنوع نرم‌افزارهای موجود روی آن شگفت‌زده می‌شود و می‌گوید: «شما چقدر پولدار هستید و چقدر باید هزینه کرده باشید تا این همه نرم‌افزار داشته باشید». این یک فرصت عالی و ویژگی خوب است. در ایران فعلاً قانون‌گذاری‌های سختگیرانه‌ای نشده است و همه آزادند از هر بخش نرم‌افزار و تکنولوژی استفاده کنند. فضا برای ما فعالان حوزه نرم‌افزار، خیلی خوب است. البته لازم است نکته‌ای را عرض کنم؛ کپی‌رایت برای مالیک فکری و حق نشر و کپی رایت نرم افزارهای ایرانی‌ها داریم. منظور من از رعایت نکردن کپی‌رایت برای نرم‌افزارهای خارجی است.
همچنین یکی از امکاناتی که کار را برای ما آسان کرده، سایت‌های آزاد فریلنسینگ است. این سایت‌ها به برنامه‌نویسان ایرانی این امکان را می‌دهد که پروژه‌های بین‌المللی را انجام دهند و درآمد دلاری داشته باشند. روش کار این سایت ها بدین شکل است که یک سری پروژه را بصورت آزاد و آنلاین در اختیار همه می گذارند و هر کس بخواهد، می تواند قیمت بدهد و برای انجام پروژه اعلام آمادگی ‌کند.
نرخ برابری ارز و ریال به گونه‌ای است که می‌توانیم با هزینه‌ی کمتر خدماتی مانند طراحی سایت و برنامه‌نویسی را ارائه دهیم. به‌عنوان مثال، طراحی سایتی که در اروپا دو تا سه هزار یورو هزینه دارد، در ایران با یک دهم تا یک پانزدهم آن انجام می‌شود. این تفاوت قیمت ارز می‌تواند به ما کمک کند تا در حوزه تکنولوژی پیشرفت کنیم و همچنین اشتغال آفرینی و درآمد ارزی داشته باشیم.
با توجه به تحریم و مشکلات نقل و انتقال مالی، کار با این سایتها چگونه انجام می‌شود؟
کار با این سایتها از طریق شرکت‌های واسطه انجام می‌گیرد. یعنی بخشی از درآمد حاصل را شرکت‌های واسطه دریافت می‌کنند و بخش اصلی آن به برنامه نویس پرداخت می‌شود. در همین حال یکی از راهکارهای ما برای مقابله با مشکلات مالی و تحریم‌ها، استفاده از رمزارزها است. این روش به ما کمک کرده تا دریافت و پرداخت‌های بین‌المللی را به راحتی انجام دهیم و بتوانیم با شرکت‌های خارجی همکاری کنیم. اما این همکاری کاملا جنبه شخصی دارد و بدون کمترین حمایتی از سوی دولت، صورت می گیرد.
برنامه نویسان ایرانی، همچون برنامه‌نویسان پاکستانی و هندی و تا حدودی روسی، از اروپا و آمریکا سفارش می‌گیرند. اما اینکار بصورت رسمی انجام نمی شود. در پاکستان و هند ، این پروژه ها بصورت رسمی انجام می‌شود. قراردادهای حقوقی بسته می‌شود و دولتها هم از شرکتها حمایت می کنند.
در ایران شرکت های حقوقی و فریلنسرهای حقیقی حمایت کمی از سوی دولت دریافت می‌کنند به همین دلیل است که متأسفانه برنامه نویسان ایرانی به اندازه‌ای که باید در بازارهای بین المللی حضور فعال ندارند. برنامه‌نویسان ایرانی با اینکه جزو بهترین‌های دنیا هستند، اما به دلیل تحریم‌ها و نبود ارتباطات جهانی، نتوانسته‌اند سهم خود را در بازارهای بین‌المللی به دست آورند. در حالی که کشورهایی مانند پاکستان و هند توانسته‌اند با نیروی کار ارزان و حمایت دولت‌هایشان در بازار جهانی حضور فعالی داشته اند.
با توجه به تصویری که شما از زیست بوم فناوری و استارتاپی کشور ارائه می‌دهید، سوال این است که چرا ما در این حوزه استارتاپ‌های بین‌المللی نداریم؟
چرا شرکتهای بزرگ از اروپا یا چین نیستند؟ چرا این شرکتها فقط از آمریکا هستند؟ چرا Open ai ، محصولی مانند Chatgpt را تولید می‌کند. دلیلش به سرمایه گذاری کلان در زمینه تحقیق و توسعه بر می‌گردد. آیا ما می‌توانیم برای یک ایده جهانشمول این همه هزینه کنیم؟ حتی شرکتهای اروپایی و چینی هم برای ایده ، اینقدر سرمایه‌گذاری نمیکنند. این در حالی‌است که شرکتهای آمریکایی به تحقیق و توسعه اهمیت بسیار زیادی می‌دهند. یکی از بزرگترین دستاوردهای شرکت‌های خصوصی، برخورداری از بخش تحقیق و توسعهR&D) ) و آموزش‌های تخصصی است. من خودم در شرکتی کار کرده‌ام که بسیاری از چیزهایی که در آنجا یاد گرفتم، پنج تا ده سال بعد تازه به اینترنت راه پیدا کردند. این تجربه به من نشان داد که کار در شرکت‌های خصوصی می‌تواند یک آموزش عملی و کاربردی بسیار مهم باشد، در حالی که دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی ممکن است در به‌روزرسانی دانش خود عقب باشند.
درباره مدل های زبانی بزرگ LLM (Large Language Model ) باید این نکته را تاکید کنم که این مدلها در حال حاضر در ایران هم هست. هم آکادمی آیولرن این مدل های هوش مصنوعی را FineTune کرده است. هم اینکه، در حال حاضر دانشگاه تهران یک مدل زبانی LLM دارد که کاملا بومی سازی شده است و با زبان فارسی خیلی خوب کار می کند، شما در حال حاضر در چت جی بی تی، فارسی کار می کنید. چت جی بی تی خودش را به لوکیشن و زبان خاصی محدود نکرده است. کلیه کتب، ویکی پدیا و اینترنت را خوانده و خودش یاد گرفته است.
حالا ما ایرانی ها اگر بخواهیم در ایران مدل چت جی پی تی و Large Language Model خیلی بهتری داشته باشیم، باید محتوای خیلی زیاد و خوبی داشته باشیم. تعداد سایت‌ها و تولید محتوا در زبان فارسی هر چقدر بیشتر و بهتر باشد، این زبان در چت جی پی تی و هوش های مصنوعی مشابه می تواند بهتر باشد.
در مقایسه با زبان انگلیسی ، تولید محتوای فارسی، یک صدم و یک دویستم هم نیست. به همین خاطر این مدلها در زبان انگلیسی خیلی قوی تر کار می کنند. . برای رفع این مشکل، نیاز است که به تولید محتوای بیشتر به زبان فارسی بپردازیم و مدل‌های هوش مصنوعی را برای این زبان بهینه‌سازی کنیم، این امر نیازمند همکاری گسترده بین نهادهای مختلف و سرمایه‌گذاری در تولید محتوای دیجیتال به زبان فارسی و همچنین اختصاص بودجه های تحقیق و توسعه در هوش مصنوعی در شاخه NLP می باشد.
در انتها تمایل دارم از پیشرفت هایی که دانش آموزان آیولرن داشته اند، بگوئید. چه استارتاپ هایی را پایه گذاری شده‌اند و اساسا فرآیند کار چگونه است؟
من معتقدم که اگر از ظرفیت برنامه‌نویسی هوش مصنوعی به خوبی استفاده شود، می‌توانیم به دستاوردهای مالی قابل توجهی برسیم. یکی از مشکلاتی که در ایران وجود دارد، عدم توانایی در کار گروهی است. بسیاری از برنامه‌نویسان ما به صورت انفرادی کار می‌کنند و توانایی کار تیمی را ندارند. این مسئله باید از کودکی و نوجوانی آموزش داده شود تا بتوانیم در آینده تیم‌های قوی و مؤثری داشته باشیم. ما در آیولرن این دغدغه را داشته‌ایم که کار تیمی را توسعه بدهیم. به همین دلیل در کنار آموزش توسعه چندین استارتاپ را هم در دستور کار قرار دادیم که همگی آنها از سوی بچه های آیولرن انجام شده است. ۱۲ استارتاپ‌ها با همکاری تیم‌های مختلف توانسته‌اند ایده‌های خود را به محصولات کاربردی تبدیل کنند.
به عنوان مثال، یک استارتاپ روانشناس هوشمند توسعه داده‌ایم که با کاربران صحبت می‌کند و حال و احوال آنها را بررسی می‌کند. این تکنولوژی می‌تواند به کاربران کمک کند تا موسیقی‌های متناسب با حال خود را پیدا کنند و از این روش برای بهبود حال روحی خود استفاده کنند.
یک استارتاپ دیگر توسعه داده‌ایم که هوش مصنوعی را برای نظارت بر عملکرد کارمندان استفاده می‌کند. این هوش مصنوعی می‌تواند تشخیص دهد که کارمندان چه مدت زمان مفیدی را صرف کار می‌کنند و این اطلاعات را برای بهبود کارایی و بهره‌وری شرکت‌ها استفاده کند. روش کار این هوش مصنوعی اینگونه است که روی سیستم کارمند سوار می شود و با بررسی کارهای آن به مدیر گزارش می دهد که او چقدر در راستای اهداف شرکت فعالیت داشته و چقدر کار غیر انجام داده است. این کار به افزایش بهره وری سازمان ها کمک می کند.
استارتاپ دیگر در حوزه سلامت داریم که در اولین همایش پیوند هوش مصنوعی و سلامت دانشگاه شهید بهشتی موفق به کسب مقام اول شد.
در نهایت، هوش مصنوعی می‌تواند به عنوان یک ابزار قدرتمند در بهبود کارایی و کاهش هزینه‌ها در سازمان‌ها مورد استفاده قرار گیرد. ما باید از این فرصت‌ها استفاده کنیم و آموزش‌های لازم را برای متخصصان و مدیران فراهم کنیم تا بتوانند از این تکنولوژی به بهترین نحو بهره‌مند شوند.
یک استارتاپ دیگر ما در زمینه داروهای گیاهی فعالیت دارد. کلیه داروهای موجود گیاهی و گیاهان مختلف را در این استارتاپ جای داده‌ایم و با توجه به نیاز یک فرد به وی توصیه می‌کند که از چه داروهای گیاهی استفاده کند.
یکی از پروژه‌هایی که ما در حال توسعه آن هستیم، یک اپلیکیشن است که به کاربران کمک می‌کند تا با هوش مصنوعی زبان انگلیسی خود را تقویت کنند. این اپلیکیشن به کاربران تمرین‌های روزانه می‌دهد و با آنها به صورت روزمره صحبت می‌کند تا زبان آنها تقویت شود.
به طور کلی، هوش مصنوعی می‌تواند در حوزه‌های مختلفی از جمله آموزش، بهبود کارایی و کاهش هزینه‌ها بسیار مفید باشد. ما باید به اهمیت آموزش هوش مصنوعی و فناوری‌های مرتبط با آن پی ببریم و برای توسعه این حوزه در کشور تلاش کنیم. از طریق آموزش‌های مناسب و استفاده از ظرفیت‌های موجود، می‌توانیم در آینده به یکی از کشورهای پیشرو در این زمینه تبدیل شویم. با تلاش و همت متخصصان و برنامه‌نویسان داخلی، می‌توانیم به دستاوردهای بزرگی در این زمینه دست یابیم و آینده‌ای روشن‌تر برای کشور خود رقم بزنیم.