با گذشت ۶۰ روز از امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد میان ایران و آمریکا، در حالی برخی رسانه‌های غربی از پایان مهلت این تفاهم‌نامه و آتش‌بس میان دو کشور سخن می‌گویند که بررسی مفاد این سند نشان می‌دهد مهلت ۶۰ روزه نه مربوط به آتش‌بس، بلکه ناظر بر مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی بوده و این مذاکرات اساساً آغاز نشده است؛ موضوعی که سخنگوی وزارت امور خارجه نیز بر آن تأکید کرده است. به گزارش ایرنا، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد برای پایان جنگ میان ایران و آمریکا که روز ۲۵ خرداد نهایی شد و سه روز بعد به امضای روسای جمهور دو کشور رسید، قرار بود زمینه‌ای برای پایان قطعی و همیشگی تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران و متحدانش باشد. این تفاهم‌نامه فرصتی ۶۰ روزه در اختیار ایران و آمریکا قرار داده‌بود که در طول آن برای رسیدن به یک توافق جامع در مورد برنامه هسته‌ای ایران و تحریم‌های ایالات متحده آمریکا به توافق برسند. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در گفت‌وگویی در این مورد گفت: «آتش‌بس ۶۰ روزه‌ای وجود نداشت. آنچه به عنوان ۶۰ روز مطرح شده بود، ۶۰ روز فرصت برای مذاکره به منظور دستیابی به توافق نهایی بود.» در متن این تفاهم‌نامه هیچ اشاره‌ای به یک آتش‌بس یا مهلتی برای انقضای مفاد تفاهم‌نامه نشده‌بود و مهلت ۶۰ روزه مورد اشاره در بند ۳ تفاهم‌نامه مربوط به مذاکرات جامع میان ایران و آمریکا بود که هرگز آغاز نشدند. در این بند آمده‌است: «جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا به انجام مذاکرات و حصول به یک توافق نهایی در مدت حداکثر ۶۰ روز، قابل تمدید با رضایت طرفین، متعهد می‌شوند.» با این حال بسیاری از رسانه‌های غربی، با رسیدن به روز دوشنبه ۲۶ مرداد ماه که دقیقا ۶۰ روز پس از امضای تفاهم‌نامه بود، از انقضای این تفاهم‌نامه و پایان آتش‌بس میان ایران و آمریکا خبر دادند و به تحلیل شرایط پس از خاتمه تفاهم‌نامه پرداختند. آیا آتش‌بس ایران و آمریکا خاتمه یافته‌است؟ به نظر می‌رسد که بسیاری از رسانه‌ها در مورد مفهوم آتش‌بس در تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل با ایران و مفاد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دچار سوءبرداشت شده‌اند. آتش‌بس در جنگ از روز ۱۹ فروردین ۱۴۰۴ با پیام شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، آغاز شد. بر اساس این آتش‌بس مقرر شده‌بود که در همه جبهه‌ها از جمله لبنان، آتش‌بس برقرار شود و ایران و آمریکا مذاکراتی را با هدف دستیابی به یک تفاهم‌نامه برای پایان جنگ آغاز کنند. این آتش‌بس که قرار بود دو هفته دوام داشته‌باشد، از همان روز نخست با حمله گسترده اسرائیل به جنوب لبنان و ضاحیه بیروت نقض شد. پس از آن نیز بیانیه دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، مبنی بر استمرار محاصره دریایی ایران از دیدگاه تهران بر اساس قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در تعریف تجاوز نظامی، اقدام نظامی و نقض آتش‌بس تلقی شد. در واقع می‌توان گفت که آتش‌بس دو هفته‌ای اعلام شده توسط شهباز شریف، از همان ابتدا مرده به دنیا آمد. با این حال این آتش‌بس به صورت خاموش به شکل دائمی تمدید شده‌ و توانسته‌است به شکل قابل توجهی از اقدام‌های نظامی دو طرف و حملات گسترده کم کند. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد ۲۸ خرداد نیز در چارچوب مفاد همین آتش‌بس اعلامی از سوی نخست‌وزیر پاکستان به دست آمد. بر خلاف آتش‌بس فروردین‌ماه که با میانجی‌گری پاکستان آغاز شد، تفاهم‌نامه ۱۴ بندی خرداد ماه اساسا بندی مرتبط با آتش‌بس نداشت. بند یک این تفاهم‌نامه تمامی طرف‌های درگیر در جنگ را موظف به پایان فوری و دائمی جنگ در تمامی جبهه‌ها می‌کرد. متن بند یک به صراحت مشخص می‌کند که این تفاهم‌نامه هیچ محدوده زمانی یا بازه مشخصی را برای پایان جنگ تعیین نکرده‌است، بلکه متعاهدین را موظف به پایان دائمی جنگ کرده‌است. در نتیجه برداشت وجود یک آتش‌بس ۶۰ روزه در این تفاهم‌نامه از بنیاد سوءبرداشت تلقی می‌شود. آیا تفاهم ایران و آمریکا پایان‌یافته تلقی می‌شود؟ در چارچوب شکلی و بر اساس محتوای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، هیچ مبنایی برای ارزیابی خاتمه این تفاهم‌نامه وجود ندارد. این تفاهم‌نامه محدوده زمانی برای اعتبار خود تعریف نکرده‌است و هیچ تاریخ مشخصی را برای پایان یا خاتمه مفاد آن تعیین نمی‌کند. عباس باقرپور، مدیرکل حقوقی وزارت امور خارجه، در این مورد توضیح می‌دهد: «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را می‌توان در وضعیت کما توصیف کرد؛ بنابراین، هنوز امکان احیا و بازگرداندن آن وجود دارد.» تفسیر قرار گرفتن در حالت کما به این دلیل است که ایالات متحده آمریکا تقریبا هیچ یک از تعهدات خود را در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در شرایط فعلی رعایت نمی‌کند. در بند یک، تعهدات آمریکا و متحدانش مبنی بر خاتمه فوری و دائمی جنگ در تمامی جبهه‌ها نقض شده‌است و علاوه بر حملات گسترده ماه گذشته آمریکا به جنوب ایران، حملات اسرائیل به جنوب لبنان هم ادامه پیدا کرد. در اجرای بند ۴، ایالات متحده آمریکا از اواسط تیرماه نقض این بند را از سر گرفت و محاصره دریایی سواحل و بنادر ایران را مجددا برقرار کرد. در بند ۱۰ نیز ایالات متحده آمریکا اسقاطیه تحریم‌های صدور نفت و فرآورده‌های نفتی ایران را که به مدت ۶۰ روز صادر کرده‌بود، باطل کرد و این بند را نیز نقض کرد و نهایتا در مورد بند ۱۱ نیز آمریکا دارایی‌های مسدود شده ایران در خارج از کشور را آزاد نکرد. در برابر این نقض تعهدات ایران نیز تعهدات خود را مبنی بر بازگشایی تنگه هرمز متوقف کرده‌است. مذاکراتی که هرگز آغاز نشد بر اساس بند ۱۳ تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، مذاکرات ۶۰ روزه برای رسیدن به توافق میان ایران و آمریکا، منحصرا پس از اجرای کامل و دقیق تمامی این بندها (بندهای یک، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱) آغاز می‌شد. با توجه به اینکه آمریکا از ۲۸ خرداد به جز موضوع اسقاطیه تحریم فروش نفت و محاصره دریایی، در اجرای بقیه تعهدات خود تعلل کرده‌بود، این مذاکرات هرگز آغاز نشد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در نشست خبری هفتگی خود با خبرنگاران، روز دوشنبه ۲۶ مرداد توضیح داد: «ما در متن تفاهم موضوعی تحت عنوان مهلت ۶۰ روزه نداریم. اساساً بارها ثابت شده است که جمهوری اسلامی ایران طرفی نیست که تحت فشار، اولتیماتوم و مهلت زمانی سیاست‌های خود را تنظیم کند... مذاکره هرگز شروع نشد، به این دلیل که آمریکا تنها چند هفته پس از امضای یادداشت تفاهم در ۲۸ خرداد، دست به نقض فاحش و گسترده متن آن زد و لذا اساساً بحث ۶۰ روزه هم دیگر موضوعیت ندارد.» هر چند هیئت‌های مذاکره‌کننده ایرانی در دو نوبت (یکی قبل از نهایی شدن سند تفاهم‌نامه در اسلام‌آباد) و دیگری در هتل بورگن‌اشتوک دریاچه لوسرن سوئیس با یکدیگر دیدار کردند، اما این دو دیدار صرفا در راستای رایزنی برای پایان جنگ بود. هر چند این تلقی وجود داشت که مذاکرات بورگن اشتوک به آغاز ماراتن ۶۰ روزه برای مذاکرات هسته‌ای و رفع تحریم‌ها منجر شود، اما ناتوانی آمریکا در اجرای تعهداتش در ۴ بند اصلی تفاهم‌نامه باعث شد که این مذاکرات هرگز شکل نگیرد. مهلت ۶۰ روزه مذاکرات ایران و آمریکا تنها یک ساز و کار باقی مانده روی کاغذ است که هرگز آغاز نشده تا مهلت آن به پایان برسد و حتی اگر زمانی، شرایط بازگشت به تعهدات تفاهم‌نامه فراهم شود، مهلت آن قابل تمدید است. در مجموع می‌توان گفت که برآوردهای رسانه‌ای از پایان آتش‌بس ۶۰ روزه میان ایران و آمریکا و حتی خبرهایی در مورد بی‌میلی آمریکا به تمدید آن یا نزدیک شدن به توافق جدید برای تمدید، اساسا بی‌مبنا هستند. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، هر چند در حال حاضر اجرا نمی‌شود، اما می‌تواند به مبنای بازگشت طرف‌ها به مذاکره و پایان جنگ تبدیل شود. فقط کافی است اراده در طرف آمریکایی برای اجرای تمامی تعهداتش وجود داشته‌باشد. فقط در این صورت است که می‌توان از آغاز مهلت ۶۰ روزه برای مذاکرات هسته‌ای میان ایران و آمریکا سخن گفت.