با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی، خرید لباس فرم مدارس که تا چند سال پیش یکی از هزینه‌های معمول خانواده‌ها در شهریورماه بود، حالا برای بسیاری از والدین به یکی از اقلام سنگین سبد هزینه بازگشایی مدارس تبدیل شده است. افزایش قیمت فرم مدارس نه‌تنها خانواده‌ها را نسبت به خرید لباس جدید مردد کرده، بلکه به گفته والدین، شکل تازه‌ای از بازار را نیز به وجود آورده است؛ بازاری که در آن لباس فرم دانش‌آموزان سال‌های گذشته، میان خانواده‌ها خرید و فروش می‌شود. افزایش قیمت لباس فرم مدارس باعث شده در برخی مدارس، والدین و دانش‌آموزان لباس‌های فرم سال گذشته را به یکدیگر بفروشند. در بسیاری از مدارس قیمت لباس فرم مدرسه به دو برابر و حتی سه برابر رسیده است .این در حالی است که بسیاری از مدیران مدارس به خانواده ها اعلام کردند برای سال جدید تغییری در لباس فرم نخواهند داد ودانش آموزان می توانند با لباس سال گذشته در مدرسه حضور یابند. همین موضوع باعث شده برای برخی پایه های جدیدالورود که امکان خرید لباس فرم ندارند به خرید لباس دانش آموزانی که به پایه تحصیلی بالاتر می روند رو آورند. مجیدنامی مشاور عالی اتحادیه پوشاک در توضیح این وضعیت به «فراز» گفت: «ما امسال متأسفانه با یک بحران عجیب روبه‌رو هستیم؛ قیمت فرم مدارس چندین برابر شده است.» شرایط به گونه‌ای پیش رفته که حتی استفاده از لباس‌های سال‌های گذشته که پیش از این بیشتر در قالب استفاده یک عضو خانواده توسط خواهر یا برادر کوچک‌تر اتفاق می‌افتاد، حالا شکل دیگری پیدا کرده است. در برخی مدارس، لباس فرم سال گذشته خرید و فروش می‌شود. لباس فرم از کمد خواهر بزرگ‌تر به بازار دست‌دوم رسید استفاده از لباس مدرسه سال‌های گذشته موضوع تازه‌ای نیست. بسیاری از خانواده‌ها، به‌ویژه خانواده‌هایی که چند فرزند دارند، لباس فرم فرزند بزرگ‌تر را برای فرزند کوچک‌تر نگه می‌داشتند. اما آنچه امروز از آن به عنوان اتفاق جدید یاد می‌شود، تبدیل لباس فرم مدرسه به کالایی قابل خرید و فروش میان خانواده‌هاست. این تغییر رفتار را می‌توان نشانه‌ای از افزایش فشار هزینه‌ای بر خانواده‌ها دانست؛ چراکه وقتی خرید یک دست لباس فرم جدید برای خانواده به هزینه‌ای چند میلیون تومانی تبدیل می‌شود، لباس استفاده‌شده‌ای که همچنان قابلیت پوشیدن دارد، ارزش اقتصادی تازه‌ای پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، لباس فرم دیگر صرفاً یک پوشش برای ورود به مدرسه نیست؛ بلکه به کالایی تبدیل شده که خانواده‌ها برای کاهش هزینه‌های تحصیل، به دنبال نسخه ارزان‌تر آن هستند. لباس فرم دو میلیونی، پنج میلیونی شد یکی از والدین برای توضیح ابعاد افزایش قیمت، نمونه‌ای از تجربه شخصی خود را نیز مطرح می‌کند. او می‌گوید سال گذشته برای فرم مدرسه حدود دو میلیون تومان پرداخت کرده، اما امسال هزینه فرم به حدود پنج میلیون تومان رسیده است. او البته تأکید می‌کند که در برخی موارد قیمت‌های بالاتری نیز دریافت شده و حتی از مواردی با قیمت حدود سه برابر صحبت می‌کند. مشاور عالی اتحادیه پوشاک همچنین با اشاره به وضعیت لباس فرم دختران می‌گوید: «من خودم دو تا دختر دبیرستانی دارم؛ پنج و نیم میلیون تومان برای هر فرم مدرسه پرداخت کردم.» این افزایش قیمت برای نامی نیز محل سؤال است؛ چراکه به گفته او، وقتی هزینه پارچه و دوخت مشخص است، مشخص نیست چرا قیمت نهایی لباس باید چندین برابر هزینه واقعی تولید شود. پارچه ایرانی است؛ پس افزایش قیمت از کجا می‌آید؟ یکی از پرسش‌های مهم در بازار لباس فرم مدارس این است که افزایش قیمت نهایی دقیقاً از کدام بخش زنجیره تولید و توزیع ناشی می‌شود. نامی در این زمینه می‌گوید پارچه مورد استفاده برای لباس فرم مدارس در داخل کشور تولید می‌شود ومحصول وارداتی نیست. بنابراین به گفته او، نمی‌توان تمام افزایش قیمت لباس فرم مدارس را صرفاً به افزایش قیمت پارچه یا مشکلات واردات نسبت داد. در این میان، مسئله‌ای که نامی بر آن تأکید دارد، تعداد واسطه‌ها و سازوکار سفارش لباس فرم مدارس است. او معتقد است سال‌هاست مشکل لباس فرم مدارس حل نشده و «واسطه‌های زیادی» در این حوزه وجود دارند. به گفته او، ساختار موجود و قوانین و شیوه‌هایی که در فرآیند سفارش لباس فرم وجود دارد، زمینه‌ای ایجاد کرده که در آن سود‌های قابل توجهی ایجاد شود. مدرسه، تولیدکننده و خانواده؛ حلقه گمشده قیمت‌گذاری یکی از ابهامات مهم بازار لباس فرم مدارس، چگونگی تعیین قیمت نهایی است. خانواده معمولاً با یک قیمت نهایی مواجه است؛ اما این قیمت حاصل مجموعه‌ای از هزینه‌هاست: پارچه، برش، دوخت، طراحی، حمل‌ونقل، توزیع و در نهایت فروش. در کنار این موارد، نحوه سفارش مدرسه و ارتباط مدرسه با تولیدکننده نیز می‌تواند بر قیمت نهایی اثرگذار باشد. نامی در پاسخ به این پرسش که سازوکار سفارش لباس مدارس دقیقاً چگونه انجام می‌شود و آیا قیمت مستقیماً با مدرسه هماهنگ می‌شود، می‌گوید درباره جزئیات این فرآیند نمی‌تواند با قطعیت اظهارنظر کند، اما تأکید دارد که این موضوع سال‌هاست حل نشده است. همین نقطه می‌تواند یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مغفول در بررسی بازار لباس فرم مدارس باشد: خانواده دقیقاً بابت چه چیزی پول پرداخت می‌کند و چه میزان از مبلغ پرداختی، هزینه واقعی تولید لباس است؟ مشکل فقط گرانی نیست؛ کیفیت هم محل انتقاد است افزایش قیمت تنها انتقادی نیست که از بازار لباس فرم مدارس مطرح می‌شود. نامی به موضوع دیگری نیز اشاره می‌کند که کمتر مورد توجه قرار گرفته است: کیفیت لباس فرم در برابر قیمت پرداختی. به گفته او، با وجود اینکه پارچه مورد استفاده در داخل تولید می‌شود، در برخی موارد کیفیت پارچه‌ای که برای لباس فرم مدارس استفاده می‌شود مناسب نیست. او به موضوعاتی از جمله کیفیت، رنگ، جنس پارچه و استاندارد‌های مورد نیاز لباس فرم مدارس اشاره می‌کند و معتقد است این بخش نیز از جمله مشکلاتی است که طی سال‌های گذشته حل نشده است. در واقع، مسئله برای خانواده‌ها دو وجه دارد: از یک سو قیمت لباس فرم افزایش یافته و از سوی دیگر این پرسش مطرح است که آیا افزایش قیمت الزاماً با افزایش کیفیت همراه شده است یا خیر. اگر خانواده‌ای برای یک لباس فرم چند میلیون تومان پرداخت کند، طبیعی است که انتظار داشته باشد لباس از نظر جنس پارچه، دوخت، دوام و استاندارد‌های لازم نیز متناسب با هزینه پرداختی باشد. چرا آمار دقیقی از بازار لباس فرم مدارس وجود ندارد؟ یکی دیگر از نکات قابل توجه در گفت‌وگوی «فراز» با مشاور عالی اتحادیه پوشاک، نبود آمار دقیق درباره میزان تولید لباس فرم مدارس است. نامی می‌گوید آماری که بتوان بر اساس آن مشخص کرد تولید لباس فرم مدارس در سال جاری نسبت به سال‌های قبل افزایش یا کاهش داشته، به شکل مشخص ثبت نمی‌شود. دلیل این موضوع نیز از نگاه او به ساختار تولید این لباس‌ها برمی‌گردد. به گفته نامی، بخش عمده لباس فرم مدارس توسط کارگاه‌های کوچک و تولیدی‌های کوچک تولید می‌شود و تعداد زیادی کارخانه بزرگ در این حوزه فعال نیستند که آمار تولید آنها به شکل متمرکز ثبت شود. این مسئله، بررسی بازار لباس فرم مدارس را دشوار می‌کند. وقتی آمار دقیقی از میزان تولید، تعداد تولیدکنندگان، حجم سفارش مدارس و میزان فروش سالانه وجود نداشته باشد، تشخیص اینکه افزایش قیمت ناشی از افزایش هزینه تولید، کاهش تولید، افزایش تقاضا یا ساختار توزیع و واسطه‌گری است، دشوار خواهد بود. یک بازار چندمیلیونی بدون تصویر روشن از زنجیره قیمت بازار لباس فرم مدارس در نقطه‌ای قرار گرفته که خانواده قیمت نهایی را می‌بیند، اما الزاماً اطلاعات روشنی از اجزای تشکیل‌دهنده آن ندارد. این در حالی است که بنا بر اظهارات نامی، پارچه مورد استفاده عمدتاً در داخل تولید می‌شود و تولید لباس نیز در کارگاه‌های داخلی انجام می‌شود. بنابراین، برای پاسخ به پرسش درباره جهش قیمت، باید تمام زنجیره از تولید پارچه تا سفارش مدرسه و تحویل لباس به دانش‌آموز بررسی شود. در این میان، یک سؤال مهم همچنان بی‌پاسخ می‌ماند: اگر پارچه داخلی است و تولید نیز داخلی انجام می‌شود، چرا یک لباس فرم که سال گذشته حدود دو میلیون تومان قیمت داشته، امسال در مواردی به پنج تا پنج‌ونیم میلیون تومان رسیده است؟ پاسخ این سؤال تنها با اعلام یک «قیمت مصوب» روشن نمی‌شود؛ بلکه نیازمند شفاف شدن هزینه واقعی تولید، قیمت پارچه، دستمزد دوخت، تعداد واسطه‌ها، نحوه انتخاب تولیدکننده و قرارداد‌های مدارس است. وقتی روپوش مدرسه هم دست‌دوم می‌شود شاید مهم‌ترین نشانه وضعیت اقتصادی خانواده‌ها در بازار مدرسه، نه فقط افزایش قیمت لباس فرم، بلکه تغییر رفتار مصرف‌کننده باشد. لباس فرم دست‌دوم پیش از این بیشتر محصول استفاده خانوادگی بود؛ اما حالا بنا بر روایت این فعال صنفی، در برخی مدارس لباس‌های فرم سال گذشته بین خانواده‌ها خرید و فروش می‌شود. این اتفاق یک پیام روشن برای سیاست‌گذار دارد: وقتی خانواده برای تهیه لباس فرم جدید با هزینه سنگین مواجه می‌شود، حتی یک روپوش استفاده‌شده نیز به کالایی دارای ارزش اقتصادی تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، پرسش درباره لباس فرم مدارس دیگر فقط پرسش درباره «قیمت یک روپوش» نیست؛ بلکه به موضوعی درباره شفافیت زنجیره تأمین، نحوه قرارداد مدارس، هزینه‌های تحمیل‌شده به خانواده‌ها، کیفیت کالا و نظارت بر بازار تبدیل شده است؛ و شاید پرسش اصلی این باشد: چرا خانواده باید برای یک لباس فرم چند میلیون تومان بپردازد، اما همچنان نداند این پول دقیقاً در کدام حلقه از زنجیره تولید و توزیع هزینه می‌شود؟ مجید نامی، مشاور عالی اتحادیه پوشاک، در گفت‌و‌گو با «فراز» تأکید دارد که مسئله لباس فرم مدارس سال‌هاست با مشکلاتی مواجه است؛ مشکلاتی که امسال با افزایش شدید قیمت‌ها، بیش از گذشته خود را نشان داده و حالا بازار دست‌دوم لباس فرم را نیز به یکی از پیامد‌های آن تبدیل کرده است.