سفر مسعود پزشکیان به مسکو برای شرکت در هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، در شرایطی انجام شده که تحولات سیاسی و امنیتی خاورمیانه، بازار جهانی انرژی را با نگرانی‌های تازه‌ای مواجه کرده است. رئیس‌جمهوری ایران در حالی با امیر قطر دیدار کرده و برای گفت‌وگو با ولادیمیر پوتین برنامه دارد که اختلاف تهران و واشنگتن بر سر تحریم‌ها، امنیت تنگه هرمز و آینده مذاکرات همچنان ادامه دارد. ازاین‌رو، اجلاس مسکو را نمی‌توان صرفاً گردهمایی تولیدکنندگان گاز دانست؛ این نشست فرصتی برای بررسی پیوند امنیت منطقه‌ای، منافع اقتصادی و جایگاه کشورهای صادرکننده در معادلات بین‌المللی است. مسکو؛ میز مشترک سیاست و انرژی به گزارش ابتکار، هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز روز سه‌شنبه پنجم آبان در مسکو آغاز شد. پزشکیان که به دعوت ولادیمیر پوتین به روسیه سفر کرده، پیش از عزیمت تأکید کرد یکی از اهداف مهم اجلاس، گسترش همکاری‌های چندجانبه و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی در روابط اقتصادی است. رئیس‌جمهوری همچنین از ضرورت تأمین امنیت مسیرهای انتقال انرژی و جلوگیری از ایجاد محدودیت در تجارت بین‌المللی سخن گفت. او معتقد است ناامنی در مسیرهای صادرات نفت و گاز تنها کشورهای تولیدکننده را متضرر نمی‌کند، بلکه آثار آن به مصرف‌کنندگان و اقتصاد جهانی نیز منتقل می‌شود. این موضع‌گیری با شرایط کنونی منطقه ارتباط مستقیم دارد. در ماه‌های گذشته، درگیری‌های نظامی و اختلاف بر سر تردد کشتی‌ها در خلیج فارس، مسئله امنیت انرژی را به یکی از موضوعات اصلی مذاکرات سیاسی تبدیل کرده است. قدرتی با ۷۰ درصد ذخایر جهان مجمع کشورهای صادرکننده گاز، موسوم به جی‌ئی‌سی‌اف، دارای ۱۲ عضو اصلی و هشت عضو ناظر است. ایران، روسیه، قطر، امارات، الجزایر، مصر، نیجریه و ونزوئلا از اعضای اصلی آن هستند. براساس آمار منتشرشده درباره این مجمع، کشورهای عضو حدود ۷۰ درصد ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان، ۳۸ درصد تولید تجاری و ۴۲ درصد صادرات جهانی گاز را در اختیار دارند. سهم آنان از صادرات گاز طبیعی مایع‌شده نیز نزدیک به ۴۷ درصد است. این ارقام اهمیت مجمع را نشان می‌دهد، اما نباید آن را با سازمانی مشابه اوپک از نظر توان تعیین قیمت یکسان دانست. بازار گاز برخلاف نفت، به قراردادهای بلندمدت، زیرساخت‌های انتقال، خطوط لوله و پایانه‌های مایع‌سازی وابستگی بیشتری دارد. بنابراین، هماهنگی تولیدکنندگان لزوماً به معنای کنترل مستقیم قیمت‌ها نیست. ایران؛ ذخایر بزرگ، صادرات محدود برای ایران، مهم‌ترین مسئله فاصله میان ظرفیت طبیعی و سهم واقعی در تجارت جهانی گاز است. کشور با برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ذخایر گاز جهان، هنوز نتوانسته جایگاهی متناسب با این ظرفیت در بازارهای صادراتی به دست آورد. محدودیت سرمایه‌گذاری، نیاز به فناوری‌های جدید، افزایش مصرف داخلی و مشکلات ناشی از تحریم‌ها، توسعه صادرات را دشوار کرده است. در چنین شرایطی، حضور در مجمع صادرکنندگان گاز زمانی دستاورد اقتصادی خواهد داشت که به توافق‌های اجرایی درباره سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و توسعه زیرساخت‌ها منجر شود. در غیر این صورت، افزایش تعداد نشست‌ها و تفاهم‌نامه‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند سهم ایران را در تجارت جهانی تغییر دهد. همین مسئله ضرورت پیوند دادن دیپلماسی سیاسی با برنامه‌ریزی اقتصادی را برجسته می‌کند. قطر؛ شریک گازی و میانجی سیاسی یکی از مهم‌ترین برنامه‌های سفر پزشکیان، دیدار با شیخ تمیم بن حمد آل‌ثانی، امیر قطر، بود. این ملاقات در حاشیه اجلاس مسکو انجام شد و در شرایط کنونی از دو منظر اهمیت دارد. نخست آنکه ایران و قطر در میدان مشترک پارس جنوبی و گنبد شمالی دارای منافع گسترده انرژی هستند. قطر با سرمایه‌گذاری سنگین در صنعت گاز طبیعی مایع‌شده توانسته موقعیت مهمی در بازارهای جهانی کسب کند؛ درحالی‌که ایران همچنان با محدودیت‌های زیرساختی و مالی مواجه است. دوم آنکه دوحه در ماه‌های گذشته یکی از مسیرهای مهم انتقال پیام میان تهران و واشنگتن بوده است. بنابراین، گفت‌وگوی سران ایران و قطر می‌تواند علاوه بر همکاری انرژی، فرصتی برای بررسی آخرین تحولات سیاسی و تلاش‌های کاهش تنش باشد. البته نباید از انجام یک دیدار دوجانبه نتیجه گرفت که توافق تازه‌ای درباره مذاکرات ایران و آمریکا حاصل شده است. اهمیت قطر بیشتر در حفظ کانال‌های ارتباطی و فراهم کردن زمینه گفت‌وگو میان طرف‌های اختلاف است. پوتین و معادله همکاری راهبردی دیدار برنامه‌ریزی‌شده پزشکیان با ولادیمیر پوتین نیز از محورهای مهم سفر محسوب می‌شود. به گفته کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه، توسعه روابط اقتصادی و تجاری، کریدور شمال ـ جنوب، امنیت انرژی و همکاری‌های دوجانبه از موضوعات اصلی گفت‌وگوهای دو رئیس‌جمهور خواهد بود. روابط تهران و مسکو طی سال‌های گذشته گسترش یافته و توافق جامع راهبردی نیز چارچوب تازه‌ای برای همکاری ایجاد کرده است. بااین‌حال، مسئله اساسی اکنون اجرای تعهدات و تبدیل توافق‌های سیاسی به پروژه‌های اقتصادی است. روسیه خود یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گاز جهان است و در برخی بازارها می‌تواند رقیب ایران باشد. ازاین‌رو، همکاری دو کشور باید بر حوزه‌هایی متمرکز شود که منافع متقابل مشخصی ایجاد می‌کند؛ از سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها گرفته تا توسعه مسیرهای ترانزیتی و مبادلات انرژی. گاز؛ ابزار کاهش تنش یا اهرم رقابت؟ هم‌زمانی اجلاس مسکو با تهدیدهای تازه آمریکا علیه ایران، بُعد سیاسی نشست را پررنگ کرده است. واشنگتن همچنان از تحریم و فشار اقتصادی برای پیشبرد مطالبات خود استفاده می‌کند و تهران نیز بر ضرورت مقابله با محدودیت‌های یک‌جانبه تأکید دارد. پزشکیان پیش از سفر، استفاده از جایگاه دلار برای اعمال فشار بر دیگر کشورها را مورد انتقاد قرار داد و خواستار توسعه مبادلات با ارزهای ملی شد. این موضوع در همکاری‌های ایران با روسیه و دیگر اعضای بریکس نیز مطرح بوده است. بااین‌حال، کاهش وابستگی به دلار نیازمند زیرساخت بانکی، توافق‌های مالی پایدار و اعتماد تجاری است. صرف اعلام تمایل سیاسی نمی‌تواند موانع پرداخت و انتقال سرمایه را برطرف کند. رایزنی‌های وزیران در حاشیه اجلاس در سطح اجرایی نیز تحرکاتی انجام شده است. به گزارش تسنیم، حمید بورد، سرپرست وزارت نفت، در حاشیه نشست وزیران مجمع با سعد بن شریده الکعبی، وزیر انرژی قطر و خلیفه رجب عبدالصادق، وزیر نفت و گاز لیبی، دیدار کرد. محور این رایزنی‌ها توسعه همکاری‌های انرژی و هماهنگی بیشتر تولیدکنندگان عنوان شده است. بورد همچنین در سخنرانی خود بر ارتباط امنیت انرژی با ثبات منطقه‌ای و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی تأکید کرد. این مذاکرات نشان می‌دهد اجلاس مسکو علاوه بر دیدارهای سیاسی، فرصتی برای ارتباط مستقیم مسئولان اجرایی صنعت انرژی فراهم کرده است. بااین‌حال، ارزیابی موفقیت آن به جزئیات توافق‌های احتمالی و میزان اجرای تعهدات وابسته خواهد بود. امنیت انرژی؛ مسئله‌ای فراتر از منطقه یکی از پیامدهای مهم بحران‌های اخیر، افزایش حساسیت کشورها نسبت به امنیت مسیرهای انتقال انرژی است. اختلال در تنگه هرمز یا آسیب به تأسیسات تولید و صادرات، می‌تواند عرضه جهانی را تحت تأثیر قرار دهد و هزینه واردات را افزایش دهد. در چنین وضعیتی، کشورهای صادرکننده و مصرف‌کننده با وجود اختلاف‌های سیاسی، منفعت مشترکی در جلوگیری از گسترش جنگ دارند. روسیه و قطر نیز به عنوان بازیگران مهم بازار گاز، از بی‌ثباتی طولانی‌مدت در مسیرهای تجارت انرژی مصون نخواهند بود. از همین منظر، نشست مسکو می‌تواند بستری برای تأکید بر ضرورت کاهش تنش و حفاظت از زیرساخت‌های انرژی باشد؛ هرچند این مجمع به‌تنهایی اختیار حل اختلاف‌های امنیتی منطقه را ندارد. آزمون دیپلماسی اقتصادی تهران در نهایت، سفر پزشکیان به مسکو را باید در چارچوب تلاش ایران برای استفاده هم‌زمان از ظرفیت دیپلماسی انرژی و روابط سیاسی ارزیابی کرد. گفت‌وگو با امیر قطر، رایزنی با پوتین و حضور در نشست تولیدکنندگان گاز، فرصت‌هایی برای تقویت ارتباطات خارجی فراهم می‌کند. بااین‌حال، نتیجه واقعی این سفر زمانی مشخص خواهد شد که توافق‌های احتمالی به سرمایه‌گذاری، افزایش صادرات، توسعه زیرساخت‌ها و کاهش هزینه‌های اقتصادی تبدیل شود. ایران از نظر منابع طبیعی جایگاه مهمی در بازار جهانی گاز دارد، اما تثبیت این جایگاه به چیزی فراتر از ظرفیت ذخایر نیازمند است. آنچه می‌تواند دیپلماسی انرژی را به ابزاری مؤثر تبدیل کند، ترکیبی از ثبات منطقه‌ای، برنامه اقتصادی روشن و همکاری‌های قابل اجراست. در شرایط کنونی، اهمیت اجلاس مسکو نیز در همین مسئله نهفته است: آیا کشورهای تولیدکننده می‌توانند از منافع مشترک انرژی برای کاهش تنش‌های سیاسی استفاده کنند یا اختلاف‌های ژئوپلیتیکی همچنان مانع بهره‌برداری از ظرفیت‌های اقتصادی خواهد شد؟ پاسخ این پرسش، آینده همکاری‌های گازی ایران را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.