صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
گروه سیاسی - روابط ایران و آمریکا در شرایطی قرار گرفته که نه نشانههای روشنی از دستیابی به توافقی پایدار دیده میشود و نه نگرانی از بازگشت درگیریهای نظامی بهطور کامل از میان رفته است. در چنین فضایی، تداوم وضعیت موسوم به «نه جنگ، نه صلح» به یکی از مهمترین مسائل سیاست خارجی و اقتصاد ایران تبدیل شده است. از یکسو، مسعود پزشکیان و محمدباقر قالیباف بر ضرورت عبور از این وضعیت تأکید دارند و از سوی دیگر، در فضای سیاسی کشور دیدگاههایی مطرح میشود که هرگونه مذاکره تازه با واشنگتن را بینتیجه یا حتی زیانبار میدانند. این تفاوت رویکردها پرسشی اساسی ایجاد کرده است؛ اینکه اگر ادامه وضعیت موجود مطلوب نیست و مسیر مذاکره نیز با مخالفت و بیاعتمادی روبهروست، ایران چگونه میتواند از بنبست کنونی عبور کند؟ پایان بلاتکلیفی؛ مطالبه مشترک در همین راستا محمدباقر قالیباف رئیس مجلس روز یکشنبه ۲۴ آبان در نطق پیش از دستور خود بار دیگر تأکید کرد که ایران در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باقی نخواهد ماند. به گزارش ایسنا، او اعلام کرد در صورت پذیرش هفت شرط ایران از سوی آمریکا، مسیر توافق باز خواهد بود؛ در غیر این صورت، کشور برای مقابله با تهدیدهای احتمالی آمادگی دارد. این موضع از آن جهت اهمیت دارد که همزمان دو پیام متفاوت را در بر میگیرد. ینی باز بودن امکان توافق و تأکید بر حفظ بازدارندگی نظامی. در واقع، قالیباف خروج از وضعیت موجود را ضرورتی راهبردی معرفی میکند، اما تحقق آن را به پذیرش شروط ایران وابسته میداند. در سوی دیگر، پزشکیان نیز در مواضع خود بر ضرورت کاهش بلاتکلیفی و فراهم شدن شرایط مناسب برای اداره کشور تأکید داشته است. بااینحال، اشتراک نظر درباره نامطلوب بودن وضعیت کنونی الزاماً به معنای توافق بر سر ابزارهای عبور از آن نیست. دو برداشت از یک بحران در فضای سیاسی ایران، دستکم دو برداشت درباره مسیر خروج از بنبست قابل شناسایی است. یک دیدگاه معتقد است فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا نشان داده که توافق بدون تضمینهای معتبر نمیتواند امنیت و منافع کشور را تأمین کند. طرفداران این رویکرد، تقویت بازدارندگی و ایستادگی بر شروط اعلامشده را لازمه جلوگیری از تکرار بحران میدانند. در مقابل، دیدگاهی دیگر بر این مسئله تأکید میکند که حتی در شرایط بیاعتمادی شدید نیز نمیتوان ابزار دیپلماسی را کنار گذاشت. از این منظر، مذاکره الزاماً به معنای عقبنشینی نیست، بلکه میتواند وسیلهای برای مدیریت اختلافات، کاهش خطر درگیری و دستیابی به توافقهای محدود باشد. تفاوت این دو برداشت بیش از آنکه درباره ضرورت حفظ منافع ملی باشد، به ارزیابی میزان اعتمادپذیری طرف مقابل و کارآمدی ابزارهای سیاسی بازمیگردد. مسئله زمانی پیچیدهتر میشود که این اختلافها در قالب پیامهای متفاوت به افکار عمومی و طرفهای خارجی منتقل شوند. مذاکره تمام شده است؟ اظهارات تازه حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، بُعد دیگری از این اختلاف را آشکار میکند. او در نشست خبری خود اعلام کرد که مسیر دیپلماسی بسته نیست، اما ایران از مرحله مذاکره عبور کرده و اکنون در مرحله اجرای توافق قرار دارد. قشقاوی با اشاره به تفاهمات پیشین درباره تحریمها، داراییهای مسدودشده و تنگه هرمز، تأکید کرد که موضوعات اصلی قبلاً بررسی شدهاند و اکنون مسئله، اجرای تعهدات است. این سخنان پرسشی مهم را پیش میکشد. اگر از نگاه بخشی از ساختار تصمیمگیری ایران، توافقهای لازم حاصل شده، اما طرف مقابل آنها را اجرا نکرده است، سازوکار عملی برای واداشتن طرفین به اجرای تعهدات چیست؟ تأکید بر اجرای توافقهای گذشته میتواند مبنایی برای مطالبه حقوق ایران باشد؛ بااینحال، زمانی که طرفین درباره اعتبار یا تفسیر تفاهمات اختلاف دارند، ممکن است گفتوگوهای تکمیلی برای تعیین شیوه اجرا ضروری شود. بنابراین، تمایز میان مذاکره برای دستیابی به توافق جدید و گفتوگو برای اجرای تعهدات پیشین، میتواند در کاهش اختلاف دیدگاههای داخلی نیز اهمیت داشته باشد. اقتصاد در انتظار تصمیم تداوم وضعیت مبهم کنونی، صرفاً یک مسئله دیپلماتیک نیست. اقتصاد ایران نیز از بلاتکلیفی در روابط خارجی تأثیر میپذیرد. افزایش هزینه تجارت، دشواری برنامهریزی برای سرمایهگذاری و نگرانی از اختلال در مسیرهای حملونقل، از پیامدهای استمرار تنش به شمار میروند. قالیباف نیز در سخنان اخیر خود، تولید و معیشت مردم را در کنار مسائل نظامی از مهمترین اولویتهای کشور دانسته و بر ضرورت مقابله با تورم و نابسامانی بازار تأکید کرده است. واقعیت آن است که فعالان اقتصادی برای تصمیمگیری به چشماندازی نسبتاً قابل پیشبینی نیاز دارند. هنگامی که احتمال تشدید تنش یا تغییر ناگهانی شرایط تجاری وجود داشته باشد، بسیاری از تصمیمهای سرمایهگذاری با احتیاط بیشتری اتخاذ میشوند. البته همه مشکلات اقتصادی ایران ناشی از تحولات خارجی نیست. ناترازی انرژی، ضعف بهرهوری، مشکلات نظام بانکی و سیاستهای داخلی نیز نقش مهمی دارند. بااینحال، کاهش نااطمینانی خارجی میتواند فضای مناسبتری برای پیگیری اصلاحات اقتصادی فراهم کند. هرمز؛ آزمون دیپلماسی عملی یکی از مهمترین عرصههای سنجش امکان خروج از بنبست، تنگه هرمز است. قشقاوی اعلام کرده که طرح مدیریت راهبردی این آبراه پس از بررسیهای کارشناسی در کمیسیون امنیت ملی، اکنون در انتظار تصمیم هیئترئیسه مجلس قرار دارد. او همچنین از گفتوگوهای انجامشده با کشورهای ساحلی درباره ایجاد کریدور دریایی سخن گفته و معتقد است که مخالفت آمریکا مانع اجرای تفاهمات شده است. صرفنظر از اختلاف روایتها درباره مسئولیت توقف توافق، موضوع هرمز نشان میدهد که حتی در اوج تنش نیز مسائل عملی مشترکی وجود دارند که نیازمند هماهنگی هستند. امنیت کشتیرانی، انتقال کالاهای اساسی و جلوگیری از حوادث ناخواسته میتوانند موضوع توافقهای محدود و مرحلهای باشند. چنین ترتیباتی لزوماً به معنای حل اختلافات بنیادین نیستند، اما امکان سنجش میزان پایبندی طرفین به تعهدات را فراهم میکنند. در عین حال، هر سازوکار جدید باید با ملاحظات حقوق بینالملل دریایی، امنیت کشورهای منطقه و منافع اقتصادی ایران سازگار باشد. ضرورت یک صدای روشن یکی از چالشهای مهم سیاست خارجی در شرایط بحرانی، چگونگی انتقال پیام واحد به طرف مقابل است. طبیعی است که در ساختار سیاسی کشور درباره شیوه مواجهه با آمریکا دیدگاههای متفاوتی وجود داشته باشد؛ اما تفاوت دیدگاه زمانی مسئلهساز میشود که اهداف و شروط نهایی برای مخاطبان داخلی و خارجی مبهم باقی بماند. برای نمونه، تأکید بر پایان وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باید با توضیح روشن درباره وضعیت مطلوب همراه باشد. آیا هدف، دستیابی به توافقی جامع است؟ آیا اجرای تفاهمات پیشین کفایت میکند؟ یا قرار است از طریق ترتیبات محدود امنیتی و اقتصادی، تنشها بهتدریج مدیریت شوند؟ پاسخ به این پرسشها میتواند از برداشتهای متفاوت درباره مواضع رسمی جلوگیری کند. همچنین تفکیک مخالفت با توافق نامتوازن از مخالفت با اصل گفتوگو، به روشنتر شدن فضای تصمیمگیری کمک خواهد کرد. راه سوم میان جنگ و توافق جامع عبور از بنبست لزوماً به انتخاب فوری میان رویارویی نظامی و توافقی گسترده محدود نمیشود. در روابط بینالملل، گاهی توافقهای محدود درباره موضوعات مشخص، زمینه کاهش تنش و بازسازی تدریجی اعتماد را فراهم میکنند. برای ایران و آمریکا نیز میتوان چند سطح متفاوت را از یکدیگر تفکیک کرد: جلوگیری از برخورد نظامی ، توافق درباره ترتیبات دریایی، اجرای تعهدات اقتصادی قابل راستیآزمایی و سپس بررسی اختلافات پیچیدهتر. البته تحقق چنین مسیری به اراده سیاسی دو طرف وابسته است و بدون تعهدات متقابل و سازوکار نظارت، تضمینی برای موفقیت آن وجود ندارد. از سوی دیگر، حفظ آمادگی دفاعی و پیگیری دیپلماسی ضرورتاً دو سیاست متضاد نیستند؛ مسئله اصلی، تعیین نسبت میان آنها و جلوگیری از تبدیل اختلافات تاکتیکی به بلاتکلیفی راهبردی است. عبور از بنبست با چه نقشهای؟ اکنون پرسش اصلی این نیست که ایران باید در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باقی بماند یا خیر؛ زیرا هزینههای تداوم نااطمینانی برای اقتصاد و امنیت کشور قابل چشمپوشی نیست. پرسش مهمتر آن است که خروج از این وضعیت با چه اهداف، ابزارها و تضمینهایی دنبال خواهد شد. توافق داخلی بر سر اولویتها، تعیین شروط روشن و قابل سنجش، حفظ کانالهای ارتباطی و توجه به پیامدهای اقتصادی تصمیمها، میتواند به منسجمتر شدن سیاست خارجی کمک کند. در مقابل، نبود تعریف مشترک از مقصد نهایی، خطر تداوم همان وضعیتی را افزایش میدهد که مسئولان بر ضرورت پایان آن تأکید میکنند. سرانجام، عبور از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» بیش از اعلام مواضع قاطع، به نقشه راهی نیاز دارد که هم از منافع و امنیت کشور صیانت کند و هم امکان کاهش تنش و بازگشت ثبات به زندگی اقتصادی مردم را فراهم آورد. مهمترین آزمون سیاستگذاری در ماههای پیشرو، تبدیل این ضرورت مشترک به تصمیمهایی روشن و قابل اجرا خواهد بود.