صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
سیاست دونالد ترامپ در قبال ایران را نمیتوان صرفاً در چارچوب تقابل نظامی یا تمایل به مذاکره تحلیل کرد. آنچه در تحولات اخیر واشنگتن مشاهده میشود، نشانههایی از تغییر در ابزارهای اعمال فشار است؛ تغییری که بیش از آنکه به معنای عقبنشینی از اهداف راهبردی آمریکا باشد، بیانگر تلاش برای دستیابی به همان اهداف از مسیری متفاوت است. ترامپ اکنون با واقعیتی مواجه است که محاسبات اولیه او را پیچیدهتر کرده است. جنگ، برخلاف تصور طراحان آن، صرفاً یک معادله نظامی نیست. پیامدهای اقتصادی، افزایش هزینههای انرژی و مواد غذایی، نگرانی متحدان منطقهای و فشار افکار عمومی آمریکا، همگی به متغیرهایی تبدیل شدهاند که نمیتوان آنها را نادیده گرفت. شاید به همین دلیل است که کاخ سفید در مقطع کنونی میان دو گزینه جنگ و مذاکره، به سمت راهبردی چندلایه حرکت میکند؛ راهبردی که در آن تهدید نظامی همچنان روی میز باقی میماند، اما فشار اقتصادی و محدودیتهای دریایی به ابزار اصلی فرسایش ظرفیت تصمیمگیری ایران تبدیل میشوند. اظهارات اخیر ترامپ درباره آمادگی برای ازسرگیری حملات نظامی، در کنار تأکید او بر ادامه محاصره دریایی و بینیازی واشنگتن به توافق با تهران، نشان میدهد که دولت آمریکا بهدنبال تثبیت نوعی وضعیت تعلیق است؛ نه صلح پایدار، نه جنگ تمامعیار، بلکه شرایطی که در آن فشار مستمر بتواند هزینه مقاومت را افزایش دهد. نکته مهمتر، تغییر در جایگاه دیپلماسی در محاسبات ترامپ است. در روزهای گذشته، تلاشهایی برای فعالسازی مسیر مذاکرات با نقشآفرینی قطر و پاکستان و حتی پیگیری ارتباطات از سوی جیدی ونس مطرح شد؛ اما موضعگیری ۱۲ نوامبر ترامپ درباره اینکه آمریکا نیازی به توافق با ایران ندارد و واگذاری مأموریتهای دیگر به ونس، نشان داد که مسیر دیپلماسی با محدودیتها و نوسانات جدی روبهروست. این رفتار را باید در چارچوب شخصیت معاملهگر ترامپ فهم کرد. او مذاکره را لزوماً بهعنوان یک فرآیند مبتنی بر اعتماد متقابل نمیبیند؛ بلکه آن را ابزاری برای تغییر موازنه، افزایش امتیازگیری و تحمیل شرایط مطلوب خود تلقی میکند. به همین دلیل، هرگاه تصور کند فشار اقتصادی میتواند امتیازات بیشتری به دست آورد، ممکن است از شتابدادن به مذاکرات فاصله بگیرد و به سیاست انتظار و فرسایش روی بیاورد. اما در این میان یک متغیر مهم وجود دارد که محاسبات واشنگتن را با محدودیت مواجه میکند: تنگه هرمز. این آبراه صرفاً یک گذرگاه جغرافیایی نیست؛ بلکه یکی از مؤلفههای تعیینکننده امنیت انرژی و اقتصاد جهانی است. هرگونه بیثباتی پایدار در این منطقه، فقط ایران را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه بازارهای جهانی، کشورهای واردکننده انرژی و حتی متحدان آمریکا را نیز با هزینههای جدی مواجه میکند. بنابراین، تصور اینکه میتوان ایران را تحت فشار قرار داد، بدون آنکه پیامدهای این فشار به سایر بازیگران منطقهای و بینالمللی منتقل شود، با واقعیتهای ژئوپلیتیک خلیج فارس سازگار نیست. از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که شکست یا ناکامی در یک مسیر نظامی الزاماً به معنای تغییر هدف راهبردی نیست. ممکن است ابزارها تغییر کنند، اما هدف همچنان پابرجا بماند. فشار اقتصادی، محدودسازی منابع مالی، ایجاد نااطمینانی در فضای سرمایهگذاری و استفاده از شکافهای سیاسی و اجتماعی، میتوانند در امتداد همان سیاستی قرار گیرند که پیشتر با تهدید نظامی دنبال میشد. در چنین شرایطی، مهمترین خطای محاسباتی برای تهران آن است که تغییر لحن واشنگتن را با تغییر قطعی نیت آن اشتباه بگیرد. همانگونه که نباید هر پیام دیپلماتیکی را نشانه حسن نیت دانست، نباید هر بنبست مذاکراتی را نیز به معنای پایان ظرفیت دیپلماسی تلقی کرد. ایران برای عبور از این مرحله به دو مؤلفه همزمان نیاز دارد: بازدارندگی مؤثر و دیپلماسی هوشمند. بازدارندگی زمانی معنا پیدا میکند که طرف مقابل از هزینههای هرگونه ماجراجویی نظامی اطمینان داشته باشد؛ اما دیپلماسی نیز زمانی به نتیجه میرسد که بتواند از ظرفیتهای ژئوپلیتیک و سیاسی کشور برای تأمین منافع ملی بهره ببرد. در کنار این دو مؤلفه، امنیت اقتصادی و انسجام داخلی اهمیت دوچندان دارد. فشار خارجی زمانی اثرگذارتر میشود که با ضعف مدیریت، بیاعتمادی عمومی، اختلافات جناحی و ناتوانی در ساماندهی ظرفیتهای داخلی همراه شود. از این منظر، تقویت اقتصاد، حمایت از معیشت مردم، شفافیت در تصمیمگیری و پرهیز از رقابتهای فرسایشی سیاسی، بخشی از راهبرد امنیت ملی است، نه موضوعی جدا از آن. نکته پایانی آنکه ترامپ ممکن است تصور کند زمان به سود فشارهای اقتصادی و دریایی واشنگتن حرکت میکند؛ اما زمان در معادلات منطقهای یکطرفه عمل نمیکند. هر روز استمرار تنش، هزینههای جدیدی برای آمریکا، متحدان منطقهای آن و اقتصاد جهانی ایجاد میکند. مسئله اصلی این است که کدام طرف میتواند هزینههای بحران را بهتر مدیریت کند و از تبدیل فشارهای مقطعی به یک شکست راهبردی جلوگیری کند. تاکتیک جدید ترامپ را باید گذار از تهدید مستقیم به فرسایش چندجانبه دانست؛ اما پاسخ ایران نیز نباید در چارچوب واکنشهای مقطعی و صرفاً نظامی محدود بماند. راه عبور از این وضعیت، ترکیب قدرت دفاعی، ابتکار دیپلماتیک، عقلانیت سیاسی و ترمیم بنیانهای اقتصادی است. در نهایت، آنچه سرنوشت این تقابل را تعیین میکند، نه صدای بلندتر تهدیدها، بلکه توانایی هر کشور در تبدیل ظرفیتهای خود به دستاوردی پایدار در میدان منافع ملی خواهد بود.