سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
گروه بینالملل - در شرایطی که تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ و کاهش تنش میان ایران و آمریکا همچنان با موانع جدی روبهروست، نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری اقتصادی اکو در اسلامآباد به فرصتی تازه برای طرح ابتکارهای منطقهای تبدیل شده است. سفر سیدعباس عراقچی به پاکستان، دیدار با مقامهای این کشور و استقبال اعلامشده اعضای اکو از پیشنهاد دوروزه تهران برای بازگشایی تنگه هرمز، نشان میدهد که کشورهای منطقه بیش از گذشته نگران پیامدهای ادامه بحران هستند. بااینحال، پرسش اصلی آن است که آیا حمایت سیاسی همسایگان میتواند به توافقی عملی میان تهران و واشنگتن منجر شود یا اختلافات موجود همچنان مانع خروج از بنبست خواهد بود؟ پاسخ این پرسش، نهتنها برای آینده روابط ایران و آمریکا، بلکه برای امنیت انرژی، تجارت منطقهای و چشمانداز همکاریهای اقتصادی کشورهای آسیایی اهمیت دارد. اسلامآباد؛ میز تازه دیپلماسی سیامین نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری اقتصادی اکو روز دوشنبه ۲۵ آبان در اسلامآباد برگزار شد. عراقچی پس از پایان نشست اعلام کرد که کشورهای عضو از طرح پیشنهادی دوروزه ایران استقبال کردهاند و امیدوارند اجرای آن به پایان کامل و دائمی جنگ در منطقه منجر شود. او همچنین از بررسی موضوعاتی مانند همکاریهای انرژی، انرژیهای تجدیدپذیر، علوم و امنیت منطقهای خبر داد. وضعیت غزه و ضرورت ارسال کمکهای بشردوستانه نیز از دیگر محورهای گفتوگوها بود. اهمیت این نشست در آن است که اکو، برخلاف بسیاری از مجامع سیاسی بینالمللی، اساساً با هدف گسترش همکاری اقتصادی شکل گرفته است. بااینحال، تحولات اخیر نشان داده که امنیت و اقتصاد در منطقه تا چه اندازه به یکدیگر وابستهاند. کشورهای عضو این سازمان، از ترکیه و پاکستان تا جمهوریهای آسیای مرکزی، در مسیرهای تجاری و شبکههای انرژی با یکدیگر ارتباط دارند. بنابراین، ادامه اختلال در کشتیرانی و افزایش نااطمینانی اقتصادی میتواند منافع مشترک آنان را تحت تأثیر قرار دهد. طرح دوروزه چه میگوید؟ پیشنهاد تازه ایران در واقع نسخه کوتاهشده طرحی است که پیشتر با جدول زمانی هفتروزه مطرح شده بود. بر اساس توضیحات منتشرشده از سوی مقامهای ایرانی، تهران آمادگی دارد در صورت اجرای تعهدات موردنظر خود از سوی آمریکا، شرایط بازگشایی تنگه هرمز را ظرف دو روز فراهم کند. به گزارش خبرگزاری فرانسه، از جمله مطالبات ایران میتوان به آزادسازی داراییهای مسدودشده، کاهش یا رفع محدودیتهای تحریمی و پایان محاصره دریایی بنادر کشور اشاره کرد. در چارچوب پیشنهادی، قرار است اقدامات مورد توافق در مرحله نخست انجام شود و سپس شرایط بازگشت تردد عادی کشتیها فراهم آید. کوتاه شدن جدول زمانی از هفت روز به دو روز را میتوان نشانه تلاش برای تسریع فرایند اعتمادسازی دانست. بااینحال، مسئله اصلی همچنان پابرجاست: چه کسی باید نخستین اقدام را انجام دهد و چه تضمینی برای اجرای تعهدات طرف مقابل وجود خواهد داشت؟ این اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات، پیشتر نیز از موانع مهم مذاکرات بوده است. پاکستان؛ همسایهای با نقش میانجی همزمان با نشست اکو، دیدار دوجانبه وزیران امور خارجه ایران و پاکستان نیز برگزار شد؛ دیداری که در شرایط کنونی، اهمیتی فراتر از مناسبات معمول همسایگی دارد. پاکستان در ماههای اخیر یکی از مسیرهای انتقال پیام و رایزنی برای کاهش اختلافات تهران و واشنگتن بوده است. موقعیت جغرافیایی، روابط سیاسی با ایران و ارتباطات دیپلماتیک با آمریکا، ظرفیتهایی برای ایفای نقش میانجی در اختیار اسلامآباد قرار داده است. از سوی دیگر، پاکستان خود از پیامدهای بیثباتی منطقهای آسیب میبیند. وابستگی به واردات انرژی، فشارهای اقتصادی و ضرورت حفظ امنیت مسیرهای تجاری، موجب شده پایان درگیریها برای این کشور اهمیتی مستقیم داشته باشد. تأکید وزیر خارجه پاکستان بر اینکه آرامش منطقهای شرط دستیابی به منافع مشترک است، در همین چارچوب قابل بررسی است. البته نقشآفرینی پاکستان به معنای توانایی این کشور برای حل مستقل اختلافات نیست. میانجیها میتوانند زمینه گفتوگو را فراهم کنند، اما تصمیم نهایی درباره پذیرش شروط و اجرای تعهدات همچنان بر عهده تهران و واشنگتن خواهد بود. قطر و اهمیت معادله هرمز در کنار پاکستان، قطر نیز از بازیگران فعال در تلاشهای دیپلماتیک اخیر بوده است. دوحه به دلیل ارتباط با طرفهای مختلف و جایگاه مهم خود در بازار جهانی گاز، انگیزه قابل توجهی برای کاهش تنش در خلیج فارس دارد. تأکید نخستوزیر قطر بر نبود جایگزینی مناسب برای تنگه هرمز، بیانگر واقعیتی اقتصادی است که کشورهای منطقه با آن مواجهاند. هرچند برخی صادرکنندگان انرژی از مسیرهای جایگزین و خطوط لوله برخوردارند، ظرفیت این مسیرها برای جبران کامل اختلال در تردد دریایی هرمز محدود است. ازاینرو، بازگشایی پایدار این آبراه فقط مطالبه شرکتهای کشتیرانی نیست، بلکه با درآمدهای صادراتی، امنیت عرضه انرژی و ثبات بازارهای جهانی ارتباط دارد. در چنین شرایطی، همکاری قطر و پاکستان میتواند به هماهنگی بیشتر میان کشورهای خواهان کاهش تنش کمک کند؛ هرچند موفقیت آن به توافق طرفهای اصلی بحران وابسته خواهد بود. اقتصاد منطقه در انتظار آرامش یکی از ابعاد کمتر مورد توجه بحران کنونی، تأثیر آن بر آینده همکاریهای اقتصادی منطقهای است. سازمان اکو سالهاست اهدافی مانند تسهیل تجارت، توسعه زیرساختهای حملونقل و تقویت ارتباطات انرژی را دنبال میکند. اما تحقق این اهداف در فضایی که مسیرهای تجاری با نااطمینانی امنیتی روبهرو هستند، دشوار خواهد بود. افزایش هزینه بیمه کشتیها، اختلال در زنجیره تأمین و کاهش قابلیت پیشبینی بازارها، برنامهریزی برای سرمایهگذاری و تجارت را پیچیده میکند. برای ایران نیز این موضوع اهمیت ویژهای دارد. گسترش همکاری با همسایگان و استفاده از ظرفیتهای ترانزیتی کشور، زمانی میتواند نتایج اقتصادی گستردهتری داشته باشد که امنیت مسیرها و ثبات مناسبات تجاری تقویت شود. بنابراین، حمایت اعضای اکو از کاهش تنش را میتوان در کنار ملاحظات سیاسی، بازتاب نگرانیهای مشترک اقتصادی آنان نیز دانست. از استقبال سیاسی تا توافق عملی با وجود اهمیت نشست اسلامآباد، باید میان حمایت دیپلماتیک کشورهای منطقه و پذیرش رسمی طرح از سوی آمریکا تفاوت قائل شد. استقبال اعضای اکو میتواند به تقویت پشتوانه منطقهای ابتکار ایران کمک کند، اما بهتنهایی برای اجرای توافق کافی نیست. برای عبور از مرحله اعلام مواضع، تعیین جدول زمانی روشن، مشخص شدن تعهدات متقابل، ایجاد سازوکار راستیآزمایی و توافق درباره نحوه رسیدگی به اختلافات احتمالی ضروری خواهد بود. همچنین بازگشایی هرمز، هرچند میتواند گامی مهم در کاهش تنش باشد، لزوماً به معنای حل تمامی اختلافات ایران و آمریکا نیست. موضوع تحریمها، برنامه هستهای و ترتیبات امنیتی منطقه همچنان به گفتوگوهای جداگانه نیاز دارد. آزمون ابتکار منطقهای تحولات اسلامآباد نشان میدهد که کشورهای منطقه در تلاشاند نقش فعالتری در مدیریت بحران ایفا کنند. این رویکرد میتواند فرصتی برای کاهش وابستگی روندهای دیپلماتیک به ابتکار قدرتهای فرامنطقهای فراهم آورد. بااینحال، موفقیت دیپلماسی منطقهای به میزان هماهنگی میان بازیگران، واقعبینی درباره اختلافات و امکان تبدیل پیشنهادها به تعهدات اجرایی وابسته است. اکنون طرح دوروزه ایران در نقطهای حساس قرار دارد؛ نقطهای میان استقبال سیاسی و ضرورت تصمیمگیری عملی. اگر طرفهای درگیر بتوانند بر سر اقدامات متقابل و تضمینهای اجرایی به تفاهم برسند، این ابتکار میتواند زمینه کاهش تنش و آغاز گفتوگوهای گستردهتر را فراهم کند. در غیر این صورت، خطر تداوم وضعیتی وجود دارد که هزینههای آن نهفقط بر دوش ایران و آمریکا، بلکه بر اقتصاد و امنیت کشورهای منطقه نیز سنگینی میکند. نشست اسلامآباد بار دیگر نشان داد که خواست مشترک برای پایان بحران وجود دارد؛ اما فاصله میان اعلام حمایت و دستیابی به صلح پایدار، همچنان به تصمیمهای دشوار سیاسی وابسته است.