در میانه جنگی که با ورود مستقیم آمریکا و اسرائیل علیه ایران به یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های ژئوپلیتیک سال‌های اخیر تبدیل شد، نگاه‌ها بیش از هر زمان دیگری به شرق دوخته شده است؛ جایی که چین با شبکه‌ای از روابط راهبردی با تهران، اسلام‌آباد و کشورهای جنوبی خلیج فارس، می‌تواند نقشی فراتر از یک بازیگر اقتصادی ایفا کند و به میانجی مؤثر یا حتی ضامن پایان خصومت‌ها بدل شود.
خبرآنلاین - محمد عارف معزی: در قلب بزرگ‌ترین منازعه ژئوپلیتیکی چند دهه اخیر که میان ایران از یک سو و ایالات متحده آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر شکل گرفته، یک بازیگر آسیایی به‌تدریج از نقش ناظر منفعل فراتر رفته و به یکی از بازیگران کلیدی دیپلماتیک تبدیل شده است؛ چین.
بررسی نقش چین در این بحران، تنها از یک دیدگاه سیاسی یا اقتصادی معنا نمی‌یابد، بلکه باید آن را در تلاقی منافع استراتژیک، وابستگی‌های انرژی و رقابت قدرت‌های بزرگ فهمید زمینه‌هایی که پکن را به گزینه‌ای بالقوه برای کمک به پایان دادن به خصومت‌ها میان تهران و واشنگتن تبدیل کرده‌اند.
در سال‌های اخیر، روابط چین و ایران به گونه‌ای شکل گرفته که نمی‌توان آن را صرفاً یک همکاری تجاری معمول دانست. پکن بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است، چنان‌که نه‌تنها در سال‌های سخت تحریم‌ها صادرات نفت ایران را حفظ کرده بلکه از ابزارهایی مانند پالایشگاه‌های کوچک مستقل («teapot refineries») برای کمک به تأمین انرژی خود بهره برده است. این وابستگی انرژی، در کنار توافق گسترده ۲۵ ساله همکاری میان دو کشور، نشان‌دهنده پیوندی استراتژیک است؛ پیوندی که فراتر از منافع لحظه‌ای اقتصادی بوده و به بخشی از پروژه بزرگ‌تر چین در غرب آسیا و فراتر از آن تبدیل شده است.
با آغاز جنگ میان ایران و آمریکا، پکن به‌جای ورود مستقیم نظامی یا پیروی کورکورانه از مواضع واشنگتن یا تل‌آویو، رویکردی محتاط و همزمان فعال در عرصه دیپلماسی اتخاذ کرد. رسانه‌های بین‌المللی گزارش داده‌اند که چین به‌عنوان میانجی غیررسمی در تلاش برای کاهش تنش وارد عمل شده و نقش خود را در پس‌زمینه گفتگوهای صلح برجسته کرده است. این تلاش‌ها نه در قالب فشار مستقیم، بلکه با تعامل با طرف‌های مختلف، از جمله دعوت به بازگشت به میز مذاکرات و حمایت از میانجی‌گری کشورهای ثالث، مانند پاکستان، مشاهده شده است.
آیا پکن می‌تواند «ضامن بزرگ» پایان جنگ ایران و آمریکا شود؟
رویکرد پکن در این بحران را نمی‌توان جدا از سیاست کلی «عدم مداخله مستقیم» در امور دیگر کشورها دانست. چین سنتاً از وارد شدن به درگیری‌های نظامی خارجی اجتناب می‌کند، اما در عوض به‌دنبال مدیریت تنش‌ها از طریق ابزارهای دیپلماتیک و اقتصادی است. تحلیلگران غربی اشاره کرده‌اند که چین از این بحران استفاده می‌کند تا خود را به‌عنوان «قدرت مسئول در صحنه جهانی» معرفی کند، به‌ویژه در شرایطی که سیاست‌های آمریکا در منطقه اتحادهای سنتی‌اش را تحت فشار قرار داده است.
چنین رویکردی ریشه در واقعیت‌های اقتصادی دارد. تنگه هرمز، که بخشی حیاتی از مسیر عبور نفت جهانی را تشکیل می‌دهد، برای چین اهمیت حیاتی دارد، چرا که بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز این کشور از این مسیر تأمین می‌شود. هرگونه ادامه طولانی‌مدت ناامنی در این منطقه می‌تواند اقتصاد چین را با چالش مواجه کند؛ بنابراین، پکن انگیزه‌ای واقعی برای مشارکت در کاهش تنش دارد.
در عین حال، رابطه راهبردی چین با کشورهای جنوب خلیج فارس که بسیاری از آنها نیز تأمین‌کنندگان مهم انرژی برای پکن هستند به این کشور امکان می‌دهد نقش متوازنی را در منطقه ایفا کند. در مقایسه با آمریکا، که روابط امنیتی و نظامی مشخصی با این کشورها دارد، چین توانسته با رویکرد احترام به منافع اقتصادی و خودمختاری کشورها موقعیتی قابل قبول برای میانجیگری ایجاد کند. این شبکه متوازن به پکن اجازه می‌دهد تا همزمان با حفظ منافع اقتصادی‌اش، به‌عنوان یک عامل ثبات‌بخش در منطقه ظاهر شود، نه یک عامل تشدیدکننده تنش‌ها.
تجربه‌های گذشته نیز نشان می‌دهد که چین می‌تواند در حل بحران‌های منطقه‌ای نقش مؤثری ایفا کند. نمونه روشن آن کمک چین به مذاکرات آشتی میان ایران و عربستان سعودی در سال ۲۰۲۳ است توافقی که به بازگشت روابط دیپلماتیک میان دو کشور انجامید و به کاهش تنش‌ها در بخش‌هایی از منطقه کمک کرد.
این دستاورد، توان دیپلماتیک چین را در پرونده‌های پیچیده منطقه‌ای برجسته می‌کند و نشان می‌دهد که پکن می‌تواند زمانی وارد عمل شود که شرایط برای توافق نسبی مساعد باشد.
با این حال، قدرت پکن به‌عنوان میانجی معتبر برای پایان دادن به جنگ میان ایران و آمریکا هنوز موضوعی بحث‌برانگیز است. نخست، چین تا کنون از تعهد نظامی یا تعهد امنیتی رسمی به ایران خودداری کرده و روابط دفاعی مستقیم آنها محدود بوده است، هرچند همکاری‌های دیپلماتیک و مشارکت‌های چندجانبه وجود دارد.
دوم، تمایل چین برای ورود فعالانه‌تر به حل و فصل بحران‌ها بستگی به محاسبات داخلی و رقابت قدرت با آمریکا دارد؛ پکن نمی‌خواهد روابط با واشنگتن را به‌طور کامل قربانی کند، خصوصاً در بحبوحه رقابت‌های وسیع اقتصادی و ژئوپلیتیکی.
به‌علاوه، برخی تحلیلگران اشاره کرده‌اند که چین در موقعیت میانجی‌گری عمل می‌کند، اما اغلب زمانی وارد می‌شود که زمینه توافق تا حدی فراهم شده باشد و ریسک فعالیت دیپلماتیک کاهش یافته باشد. این بدان معناست که اگر شرایط برای مصالحه و مکانیسم گفتگو مؤثر نباشد، چین ممکن است ترجیح دهد نقش خود را در پشت‌صحنه حفظ کند تا در مرکز تصمیم‌گیری قرار بگیرد.
این رویکرد محتاطانه گاه با انتقادهایی مواجه شده که می‌گویند چین بیش از آنکه میانجی فعال باشد، به دنبال مدیریت پیامدهای بحران به نفع منافع خود است.
با وجود این محدودیت‌ها، ظرفیت چین برای ایفای نقش در پایان این جنگ نباید دست‌کم گرفته شود. پکن یک برتری کلیدی دارد که سایر قدرت‌های جهانی ندارند: روابط همزمان و مؤثر با همه طرف‌های مناقشه تهران، ریاض، واشنگتن و سایر کشورها. این «پلتفرم چندجانبه ارتباط»، اگر با اراده سیاسی قوی همراه شود، می‌تواند در آینده به «پروژه‌ای برای صلح» تبدیل شود که هم امنیت انرژی را تضمین می‌کند، هم مناقشه‌های نظامی را کاهش می‌دهد و هم نقش چین را به‌عنوان یک میانجی معتبر در نظم جهانی نوظهور تثبیت نماید.
در نهایت، پاسخ به این پرسش که آیا چین می‌تواند ضامن معتبر پایان خصومت میان ایران و آمریکا شود، در درجه اول به آن بستگی دارد که پکن تا چه اندازه برای تحقق چنین نقشی اراده سیاسی، منابع دیپلماتیک و ظرفیت خود را به‌کار گیرد و حاضر باشد منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود را در راستای ثبات گسترده‌تر به کار گیرد. اگر چین به این «سیاست فعالانه و مسئول» پایبند باشد، می‌تواند جایگاه خود را نه فقط به‌عنوان شریک اقتصادی ایران، بلکه به‌عنوان بازیگری کلیدی برای حفظ صلح و ثبات در منطقه تثبیت کند.
این وضعیت تصادفی نیست. چین در دو دهه گذشته به‌تدریج شبکه‌ای از وابستگی‌های متقابل اقتصادی، انرژی و زیرساختی در غرب آسیا ایجاد کرده که هرگونه بی‌ثباتی گسترده در این منطقه، مستقیماً امنیت ملی و رشد اقتصادی آن را تهدید می‌کند. از این رو، جنگ میان ایران و آمریکا برای پکن یک بحران دوردست نیست، بلکه یک تهدید مستقیم برای منافع راهبردی‌اش است. همین واقعیت، نقش چین را از یک «تماشاگر محتاط» به یک «بازیگر بالقوه تعیین‌کننده» ارتقا داده است.
ایران در نقشه راهبردی چین؛ از انرژی تا ژئوپلیتیک
روابط میان چین و ایران دیگر صرفاً در قالب تجارت نفت تعریف نمی‌شود. هرچند چین همچنان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است و حتی در دوره‌های شدیدترین تحریم‌ها نیز این جریان متوقف نشد، اما اهمیت ایران برای پکن فراتر از انرژی است. ایران در طرح کلان «کمربند و راه» چین، یک گره ژئوپلیتیکی حیاتی محسوب می‌شود؛ پلی میان شرق آسیا، آسیای مرکزی، خاورمیانه و اروپا. مسیرهای زمینی و دریایی این ابتکار بدون ثبات در ایران، با اختلال جدی مواجه می‌شود.
توافق جامع ۲۵ ساله همکاری‌های ایران و چین نیز دقیقاً در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. این سند، ایران را به یکی از حلقه‌های اصلی شبکه راهبردی چین در غرب آسیا تبدیل کرده است. بنابراین هرگونه جنگ فرسایشی که زیرساخت‌های ایران را تهدید کند یا این کشور را وارد بی‌ثباتی طولانی‌مدت نماید، عملاً سرمایه‌گذاری ژئوپلیتیکی چین را به خطر می‌اندازد.
از نگاه پکن، پایان این جنگ نه یک انتخاب دیپلماتیک، بلکه یک ضرورت راهبردی است.
شبکه متوازن چین در جنوب خلیج فارس
روابط چین با کشورهای جنوب خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، و دیگر اعضای Gulf Cooperation Council، نمونه‌ای از تلاش پکن برای ایجاد شبکه‌ای گسترده از منافع اقتصادی و سیاسی در منطقه است که به‌مرور زمان به یک نیروی تأثیرگذار تحولی بدل شده است. در سال‌های اخیر، تمامی این کشورها هنوز روابط امنیتی مشخصی با ایالات متحده آمریکا دارند، اما تعاملات اقتصادی و دیپلماتیک با چین به سرعت گسترش یافته است به‌ویژه در بخش انرژی، سرمایه‌گذاری و پروژه‌های زیرساختی که در قالب ابتکار «کمربند و راه» دنبال می‌شود.
تحقیقات متعدد نشان داده‌اند که چین در سطح کلان، رویکرد «عدم مداخله مستقیم» را در سیاست خارجی اتخاذ کرده و با جذب کشورها از طریق منافع مشترک اقتصادی، پایگاه تأثیر خود را افزایش داده است. کشورهایی که قبلاً وابستگی شدید به واشنگتن در منطقه داشتند، اکنون در کنار روابط با آمریکا، به پکن نیز نگاه می‌کنند به عنوان گزینه‌ای برای تنوع‌دهی به شرکای امنیتی و اقتصادی‌شان. این امر در روابط چین با سعودی‌ها، امارات و قطر به‌وضوح قابل مشاهده است، جایی که همکاری‌ها در تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های فناورانه تقویت شده و نشان‌دهنده نفوذ اقتصادی رو به رشد پکن است.
در همین چارچوب، روابط چین با جمهوری اسلامی ایران نیز بخشی از شبکه گسترده‌تری است که پکن به‌ویژه در کشورهای صادرکننده نفت حفظ کرده است؛ شبکه‌ای که تضمین‌کننده امنیت انرژی و منافع تجاری‌اش است. اگرچه چین در برابر فشارهای آمریکا و تحریم‌های غرب در دوره‌های مختلف موضع محتاطانه‌ای اتخاذ کرده، تلاش کرده است روابط اقتصادی‌اش با ایران را حفظ کند، به‌گونه‌ای که تهران همچنان یکی از شرکای مهم انرژی پکن باقی بماند.
در عین حال، چین روابط عمیق و رو به گسترشی با کشورهای جنوب خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر برقرار کرده است. این کشورها نیز تأمین‌کنندگان اصلی انرژی چین و میزبان پروژه‌های بزرگ سرمایه‌گذاری چینی هستند. سیاست چین در منطقه مبتنی بر «توازن فعال» است؛ یعنی همزمان با همه بازیگران رابطه‌ای نزدیک حفظ می‌کند بدون آنکه وارد اتحادهای امنیتی شود.
همین سیاست باعث شد چین پیش‌تر بتواند میان تهران و ریاض نقش‌آفرینی کند و زمینه احیای روابط دیپلماتیک دو کشور را فراهم سازد. آن تجربه نشان داد که پکن قادر است در پیچیده‌ترین پرونده‌های خاورمیانه، به میانجی قابل قبول برای طرف‌های متخاصم تبدیل شود.
اکنون همان ظرفیت، در سطحی بسیار بزرگ‌تر، می‌تواند میان ایران و آمریکا به کار گرفته شود.