با گسترش هوش مصنوعی، صنعت آموزش نیز وارد مرحله‌ای تازه از تحول شده است. مرحله‌ای که در آن فناوری می‌تواند کیفیت یادگیری را افزایش دهد. اما در کنار فرصت‌ها، چالش‌های مهمی نیز به همراه دارد. امین امینی مدیرعامل اندرز از جمله فعالان حوزه فناوری آموزشی در ایران است که سال‌ها روی توسعه ابزارهای هوش مصنوعی برای آموزش دانش‌آموزان کار کرده است. او دانش‌آموخته مهندسی صنایع دانشگاه صنعتی شریف و مدیرعامل استارتاپ آموزشی اندرز است و معتقد است آینده آموزش نه در حذف معلم بلکه در همکاری هوشمندانه میان انسان و هوش مصنوعی شکل خواهد گرفت.

در گفت‌وگوی پیش‌رو امین امینی مدیرعامل اندرز از مهم‌ترین چالش‌های استفاده از هوش مصنوعی در آموزش، نقش معلمان، آینده یادگیری و برنامه‌های استارتاپ اندرز سخن می‌گوید.

+ پیش از آنکه درباره چالش‌های آموزش با هوش مصنوعی صحبت کنیم لطفاً بفرمایید اندرز چیست؟

• امین امینی: اندرز یک استارتاپ ایرانی در حوزه فناوری آموزشی (EdTech) است که با استفاده از هوش مصنوعی به دانش‌آموزان پایه اول تا دوازدهم کمک می‌کند سؤالات درسی خود را بهتر یاد بگیرند و اشکالاتشان را برطرف کنند. دانش‌آموز می‌تواند سؤال را به‌صورت متن یا تصویر ارسال کند و علاوه بر پاسخ، مراحل حل و توضیح آموزشی را دریافت کند. هدف ما این است که فرآیند یادگیری ساده‌تر، عمیق‌تر و در دسترس‌تر شود.

+ بسیاری از کاربران نام «اندی» را شنیده‌اند. اندی دقیقاً چیست؟

• امین امینی: اندی دستیار هوش مصنوعی آموزشی اندرز است. این دستیار به‌صورت اختصاصی برای آموزش دانش‌آموزان ایرانی طراحی شده و بر پایه کتاب‌های درسی و سرفصل‌های رسمی آموزش و پرورش توسعه یافته است. برخلاف هوش مصنوعی‌های عمومی، اندی تنها روی مباحث آموزشی تمرکز دارد و تلاش می‌کند علاوه بر ارائه پاسخ، مسیر یادگیری را نیز به دانش‌آموز آموزش دهد تا بتواند مفاهیم را بهتر درک کند.

+ این روزها بسیاری تصور می‌کنند هوش مصنوعی قرار است نظام آموزشی را متحول کند. از نگاه شما مهم‌ترین چالش این مسیر چیست؟

• امین امینی: مهم‌ترین چالش، فناوری نیست؛ بلکه نحوه استفاده از آن است. اگر هوش مصنوعی فقط به ابزاری برای ارائه پاسخ نهایی تبدیل شود، ممکن است دانش‌آموز را به حفظ کردن عادت دهد. اما اگر این فناوری بتواند دلیل رسیدن به پاسخ را آموزش دهد، اشکالات یادگیری را شناسایی کند و متناسب با نیاز هر فرد آموزش ارائه دهد، آن زمان می‌تواند نقش مؤثری در ارتقای کیفیت آموزش داشته باشد.

+ ایده شکل‌گیری اندرز از کجا آغاز شد؟

• امین امینی: ما متوجه شدیم که بسیاری از دانش‌آموزان هنگام مطالعه در خانه یا شب امتحان، به معلم یا راهنمای آموزشی دسترسی ندارند. این لحظه، همان زمانی است که بسیاری از دانش‌آموزان انگیزه خود را از دست می‌دهند یا بدون درک مفهوم، فقط پاسخ را حفظ می‌کنند. اندرز برای حل همین مشکل شکل گرفت؛ اینکه هر دانش‌آموز در هر ساعت از شبانه‌روز بتواند یک همراه آموزشی هوشمند در کنار خود داشته باشد.

+ یکی از نگرانی‌های جدی، جایگزین شدن معلمان با هوش مصنوعی است. آیا چنین اتفاقی رخ خواهد داد؟

• امین امینی: به هیچ وجه. ما از ابتدا اندرز را با این هدف نساختیم که جای معلم را بگیرد. معلم تنها انتقال‌دهنده اطلاعات نیست؛ او الهام‌بخش، مربی، مشاور و هدایت‌کننده دانش‌آموز است. هوش مصنوعی می‌تواند بخشی از کارهای تکراری را انجام دهد، اما هرگز نمی‌تواند جای تجربه، ارتباط انسانی و نقش تربیتی معلم را پر کند. آینده آموزش، آینده همکاری معلم و هوش مصنوعی است، نه رقابت میان آن‌ها.

+شما بارها از شخصی‌سازی آموزش صحبت کرده‌اید. این موضوع چه اهمیتی دارد؟

• امین امینی: سال‌هاست که نظام آموزشی، همه دانش‌آموزان را با یک روش آموزش می‌دهد؛ در حالی که هر فرد استعداد، سرعت یادگیری و نقاط ضعف متفاوتی دارد. هوش مصنوعی این امکان را فراهم می‌کند که مسیر آموزش برای هر دانش‌آموز متناسب با نیازهای خودش طراحی شود. اگر بتوانیم این اتفاق را رقم بزنیم، یادگیری عمیق‌تر، مؤثرتر و ماندگارتر خواهد شد.

+ شما بارها گفته‌اید که اندرز می‌تواند به تحول صنعت آموزش کمک کند. این تحول چگونه اتفاق می‌افتد؟

• امین امینی: تحول واقعی زمانی رخ می‌دهد که آموزش از حالت یکسان برای همه خارج شود. اندرز تلاش می‌کند نقاط ضعف هر دانش‌آموز را شناسایی کند، محتوای متناسب با همان نیاز ارائه دهد و فرآیند یادگیری را هدایت کند. علاوه بر این، دانش‌آموز دیگر محدود به ساعت کلاس یا حضور معلم نیست و هر زمان که به کمک نیاز داشته باشد، می‌تواند از اندی استفاده کند. این موضوع کیفیت آموزش را افزایش می‌دهد و دسترسی به یادگیری را عادلانه‌تر می‌کند.

+بسیاری از دانش‌آموزان از ابزارهای عمومی هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. چرا باید اندی را انتخاب کنند؟

• امین امینی: تفاوت اصلی در هدف طراحی این سامانه است. ابزارهای عمومی تقریباً درباره هر موضوعی پاسخ می‌دهند، اما اندی فقط روی آموزش تمرکز دارد. پاسخ‌های آن بر اساس کتاب‌های درسی، محتوای آموزشی معتبر و برنامه رسمی آموزش و پرورش ارائه می‌شود. علاوه بر این، اندی صرفاً جواب سؤال را ارائه نمی‌کند، بلکه مراحل حل، توضیحات آموزشی و مسیر یادگیری را نیز در اختیار دانش‌آموز قرار می‌دهد.

+ یکی از دغدغه‌های والدین، اعتبار محتوای آموزشی است. اندرز برای این موضوع چه اقدامی انجام داده است؟

• امین امینی: ما از ابتدا تلاش کردیم کیفیت علمی را در اولویت قرار دهیم. به همین دلیل، اندرز موفق شد اعتبارنامه انطباق با محتوای آموزشی و تربیتی درجه ۲ را از دفتر انتشارات و فناوری آموزشی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دریافت کند. این اعتبارنامه نشان می‌دهد که محتوای آموزشی ما از نظر هماهنگی با برنامه درسی رسمی کشور ارزیابی شده است. علاوه بر این، اندرز دارای اینماد و نشان ساماندهی نیز هست که نشان‌دهنده فعالیت رسمی این مجموعه است.

+ یکی از موضوعات مهم، عدالت آموزشی است. آیا هوش مصنوعی می‌تواند به تحقق این هدف کمک کند؟

• امین امینی: قطعاً. یکی از بزرگ‌ترین مزایای فناوری، کاهش فاصله‌های جغرافیایی است. امروز یک دانش‌آموز در دورترین روستای کشور می‌تواند به همان ابزار آموزشی دسترسی داشته باشد که دانش‌آموز یک کلان‌شهر از آن استفاده می‌کند. اگر این فناوری به‌درستی توسعه پیدا کند، می‌تواند فرصت‌های یادگیری را برای همه دانش‌آموزان، بدون توجه به محل زندگی یا شرایط اقتصادی، افزایش دهد.

+ سؤال آخر؛ چرا نام «اندرز» را برای این استارتاپ انتخاب کردید؟

• امین امینی: واژه «اندرز» در زبان فارسی به معنای پند، راهنمایی و آموزش همراه با خرد است. ما از ابتدا می‌خواستیم محصولی بسازیم که فقط پاسخ‌گوی سؤال نباشد، بلکه راهنمای دانش‌آموز در مسیر یادگیری باشد. این نام دقیقاً با فلسفه فعالیت ما هم‌خوانی دارد؛ اینکه هوش مصنوعی باید به فهم بهتر مفاهیم کمک کند، نه اینکه فقط جواب نهایی را در اختیار کاربر قرار دهد.

هوش مصنوعی در حال تغییر چهره آموزش در سراسر جهان است، اما از نگاه امین امینی مدیرعامل اندرز، این تحول تنها زمانی ارزشمند خواهد بود که در خدمت یادگیری واقعی قرار گیرد. او معتقد است فناوری باید شکاف‌های آموزشی را کاهش دهد یادگیری را شخصی‌سازی کند و فرصت‌های برابر آموزشی را برای همه دانش‌آموزان فراهم آورد. به همین دلیل اندرز با توسعه دستیار هوشمند «اندی»، تمرکز بر محتوای منطبق با کتاب‌های درسی و دریافت اعتبارنامه انطباق با محتوای آموزشی و تربیتی، تلاش کرده الگویی مسئولانه از کاربرد هوش مصنوعی در آموزش ارائه دهد.

در پایان این گفت‌وگو امین امینی تأکید می‌کند که آینده آموزش متعلق به همکاری میان معلمان و هوش مصنوعی است. آینده‌ای که در آن فناوری جایگزین انسان نمی‌شود بلکه به معلمان و دانش‌آموزان کمک می‌کند مسیر یادگیری را عمیق‌تر، هوشمندتر و موثرتر طی کنند.