گروه سیاسی - در شرایطی که خاورمیانه همچنان با پیامدهای جنگ، تنش‌های امنیتی و اختلافات سیاسی روبه‌روست، بغداد میزبان یکی از مهم‌ترین گردهمایی‌های دیپلماتیک کشورهای اسلامی شده است. پنجاه‌ودومین نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی، روز شنبه ۲۵ مهرماه با حضور نمایندگان کشورهای عضو آغاز شد؛ نشستی که سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز برای شرکت در آن به پایتخت عراق سفر کرده است. اهمیت این اجلاس تنها به دستور کار رسمی آن محدود نمی‌شود. حضور وزیران خارجه کشورهای تأثیرگذار منطقه، فرصتی برای گفت‌وگو درباره کاهش تنش‌ها، آینده امنیت خاورمیانه و تقویت همکاری‌های سیاسی فراهم کرده است. برای ایران نیز این نشست می‌تواند بستری برای تبیین مواضع خود و گسترش رایزنی‌های دوجانبه در شرایط حساس کنونی باشد. بازگشت بغداد به صحنه دیپلماسی نشست وزیران خارجه سازمان همکاری اسلامی با سخنرانی هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، آغاز شد و ریاست دوره‌ای شورای وزیران از ترکیه به عراق انتقال یافت. این اجلاس با شعار «گفت‌وگو و همبستگی؛ دو رکن اساسی برای تقویت صلح و توسعه پایدار» در روزهای شنبه و یکشنبه برگزار می‌شود. انتخاب بغداد به‌عنوان میزبان، از منظر سیاسی اهمیت ویژه‌ای دارد. عراق که طی دهه‌های گذشته با جنگ، ناامنی و بحران‌های داخلی مواجه بوده، اکنون می‌کوشد نقش فعال‌تری در گفت‌وگوهای منطقه‌ای ایفا کند. میزبانی چنین نشستی می‌تواند به تقویت جایگاه دیپلماتیک بغداد کمک کند؛ به‌ویژه آنکه عراق روابط گسترده‌ای با ایران، کشورهای عربی، ترکیه و قدرت‌های فرامنطقه‌ای دارد. این موقعیت، ظرفیت مناسبی برای تبدیل بغداد به یکی از محل‌های گفت‌وگو درباره اختلافات منطقه‌ای فراهم می‌کند. ایران و ضرورت دیپلماسی چندجانبه سفر عراقچی به بغداد در شرایطی انجام شده که تحولات نظامی و سیاسی ماه‌های اخیر، ضرورت افزایش تماس‌های دیپلماتیک ایران با کشورهای منطقه را بیشتر کرده است. برای تهران، سازمان همکاری اسلامی علاوه بر ظرفیت صدور مواضع مشترک، فرصتی برای رایزنی مستقیم با کشورهایی است که در برخی مسائل اختلاف‌نظر دارند، اما درباره ضرورت جلوگیری از گسترش جنگ و حفظ ثبات منطقه‌ای می‌توانند به تفاهم برسند. بر اساس گزارش تسنیم، یکی از موضوعات نشست بغداد، بررسی قطعنامه مربوط به محکومیت حملات آمریکا و اسرائیل به ایران است؛ قطعنامه‌ای که پیش‌تر در نشست استانبول تصویب شده و قرار است نسخه به‌روزشده آن در بغداد بررسی شود. اهمیت چنین موضوعی برای ایران، جلب حمایت سیاسی کشورهای اسلامی و تقویت مواضع دیپلماتیک خود در مجامع بین‌المللی است. بااین‌حال، میزان اثرگذاری این حمایت‌ها به هماهنگی عملی کشورهای عضو و استمرار پیگیری‌های دیپلماتیک بستگی خواهد داشت. رایزنی با ترکیه؛ همسایه‌ای تأثیرگذار یکی از نخستین برنامه‌های عراقچی در حاشیه اجلاس، دیدار با هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، بود. به گزارش ایسنا، دو وزیر روز شنبه در بغداد با یکدیگر دیدار و گفت‌وگو کردند. ترکیه از بازیگران مهم منطقه محسوب می‌شود و روابط آن با ایران، مجموعه‌ای از همکاری‌های اقتصادی و سیاسی و تفاوت دیدگاه‌ها درباره برخی مسائل منطقه‌ای را دربرمی‌گیرد. دو کشور در حوزه‌هایی مانند تجارت، انرژی، امنیت مرزها و تحولات کشورهای همسایه منافع مشترکی دارند. از این منظر، تداوم گفت‌وگوهای تهران و آنکارا می‌تواند به مدیریت اختلافات و جلوگیری از تأثیرگذاری منفی بحران‌های منطقه‌ای بر روابط دوجانبه کمک کند. همچنین ترکیه به دلیل روابط خود با کشورهای غربی و عضویت در ناتو، از ظرفیت ارتباطی ویژه‌ای برخوردار است؛ ظرفیتی که در شرایط افزایش تنش‌ها می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند. قاهره؛ فرصتی برای گسترش ارتباطات دیدار عراقچی با بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، از دیگر برنامه‌های مهم سفر بغداد بود. وزیران خارجه دو کشور در حاشیه نشست درباره مسائل دوجانبه و تحولات منطقه‌ای گفت‌وگو کردند. روابط ایران و مصر طی دهه‌های گذشته با فراز و نشیب‌های فراوان همراه بوده است. بااین‌حال، تحولات اخیر خاورمیانه و ضرورت همکاری برای مدیریت بحران‌های منطقه‌ای، اهمیت حفظ کانال‌های ارتباطی میان تهران و قاهره را افزایش داده است. مصر به دلیل جایگاه سیاسی در جهان عرب، موقعیت جغرافیایی و نقش آن در تحولات فلسطین، از بازیگران مهم معادلات منطقه محسوب می‌شود. برای ایران نیز تقویت گفت‌وگو با قاهره می‌تواند به افزایش ارتباط با کشورهای عربی و کاهش برخی فاصله‌های سیاسی کمک کند. البته دیدارهای دیپلماتیک به‌تنهایی به معنای حل اختلافات نیستند و توسعه روابط به تصمیم‌های عملی و توافق‌های مشخص نیاز دارد. لیبی و گسترش دامنه رایزنی‌ها عراقچی همچنین با طاهر الباعور، سرپرست وزارت امور خارجه لیبی، دیدار کرد. این ملاقات نشان می‌دهد برنامه سفر وزیر امور خارجه ایران تنها به کشورهای همسایه یا بازیگران اصلی خاورمیانه محدود نشده است. لیبی همچنان با مسائل سیاسی و نهادی پیچیده‌ای مواجه است و تحولات آن از موضوعات مورد توجه سازمان همکاری اسلامی محسوب می‌شود. گسترش ارتباطات ایران با کشورهای شمال آفریقا می‌تواند به تنوع‌بخشی روابط خارجی و افزایش زمینه‌های همکاری در حوزه‌های سیاسی و اقتصادی کمک کند. بااین‌حال، تحقق چنین ظرفیتی نیازمند پیگیری مستمر و تعریف زمینه‌های مشخص همکاری خواهد بود. از فلسطین تا بحران‌های جهان اسلام دستور کار نشست بغداد مجموعه گسترده‌ای از مسائل سیاسی، امنیتی و اجتماعی را شامل می‌شود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، موضوع فلسطین، تحولات افغانستان، سودان و لیبی، مقابله با اسلام‌هراسی و توسعه همکاری‌های فرهنگی، علمی و فناوری از محورهای اصلی اجلاس است. همچنین قرار است وزیران خارجه درباره قطعنامه‌های تهیه‌شده در نشست‌های مقدماتی تصمیم‌گیری کنند و در پایان، «بیانیه بغداد» منتشر شود. این تنوع موضوعات نشان می‌دهد سازمان همکاری اسلامی با مجموعه‌ای از بحران‌های متفاوت روبه‌روست؛ بحران‌هایی که حل آن‌ها صرفاً از طریق صدور بیانیه امکان‌پذیر نیست. اختلاف منافع کشورهای عضو، محدودیت ابزارهای اجرایی و دشواری دستیابی به مواضع مشترک، از چالش‌های همیشگی این سازمان به شمار می‌رود. بنابراین، اعتبار نشست بغداد بیش از تعداد قطعنامه‌ها، به میزان هماهنگی کشورها در پیگیری تصمیم‌های مشترک وابسته خواهد بود. آزمون همبستگی در شرایط بحران شعار اجلاس بغداد بر گفت‌وگو و همبستگی تأکید دارد؛ دو مفهومی که در شرایط کنونی منطقه اهمیت فراوانی پیدا کرده‌اند. تجربه بحران‌های اخیر نشان داده است که اختلافات سیاسی میان کشورهای منطقه می‌تواند زمینه مداخله بازیگران خارجی و تشدید ناامنی را فراهم کند. در مقابل، تقویت سازوکارهای گفت‌وگوی منطقه‌ای می‌تواند به کاهش سوءتفاهم‌ها، مدیریت بحران‌ها و جلوگیری از گسترش درگیری کمک کند. البته همبستگی سیاسی به معنای یکسان شدن مواضع همه کشورها نیست. کشورهای اسلامی درباره بسیاری از مسائل منطقه‌ای منافع و دیدگاه‌های متفاوتی دارند و دستیابی به توافق نیازمند پذیرش این واقعیت است. از همین رو، نشست‌هایی مانند اجلاس بغداد زمانی می‌توانند مؤثر باشند که اختلاف‌نظرها را به مانعی برای گفت‌وگو تبدیل نکنند. بغداد و فرصت پیش روی تهران حضور عراقچی در بغداد را می‌توان بخشی از تلاش دستگاه دیپلماسی ایران برای افزایش تعاملات منطقه‌ای در مقطعی حساس دانست. دیدار با مقام‌های ترکیه، مصر و لیبی نشان می‌دهد تهران می‌کوشد از فرصت اجلاس برای حفظ و گسترش ارتباطات سیاسی استفاده کند. در شرایطی که آینده تحولات منطقه همچنان با ابهام همراه است، تداوم این ارتباطات می‌تواند زمینه انتقال دیدگاه‌ها و بررسی راهکارهای کاهش تنش را فراهم کند. بااین‌حال، موفقیت دیپلماسی منطقه‌ای تنها با تعداد ملاقات‌ها سنجیده نمی‌شود؛ بلکه به نتایج عملی، استمرار مذاکرات و توانایی طرف‌ها در تبدیل تفاهم‌های سیاسی به همکاری‌های مشخص بستگی دارد. نشست بغداد فرصتی است تا کشورهای اسلامی نشان دهند در برابر بحران‌های مشترک، چه اندازه توانایی عبور از اختلافات و دستیابی به اقدام جمعی را دارند. برای ایران نیز اهمیت این اجلاس در همین نکته نهفته است: استفاده از ظرفیت گفت‌وگو برای حفظ منافع ملی، کاهش هزینه‌های تنش و تقویت همکاری با کشورهای منطقه. اگر نشست بغداد بتواند حتی بخشی از این اهداف را به برنامه‌های عملی تبدیل کند، اهمیت آن فراتر از یک گردهمایی معمول دیپلماتیک خواهد بود.