سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
در ارزیابی قدرت نظامی، برتری فناوری معیاری مهم تلقی میشود. کشوری که به سامانههای پیشرفته هوایی، ماهوارهای، اطلاعاتی و هوش مصنوعی دسترسی دارد، ظاهراً باید در برابر بازیگری با امکانات محدودتر دست بالا را داشته باشد. بااینحال، تجربه جنگهای سالهای اخیر نشان داده که فاصله فناوری الزاماً به معنای توانایی تحمیل نتیجه سیاسی نیست. از همین منظر، تقابل نظامی ایران با آمریکا و اسرائیل را میتوان در چارچوب تغییر مفهوم بازدارندگی بررسی کرد؛ تغییری که در آن هزینه ادامه جنگ به اندازه قدرت آغاز آن اهمیت پیدا میکند. در همین رابطه مفهوم «تکنولوژی میانه» به ظرفیتهایی اشاره دارد که لزوماً پیشرفتهترین تجهیزات موجود در جهان نیستند، اما تولید، نگهداری و بهکارگیری آنها برای یک قدرت منطقهای امکانپذیر است. موشکها و پهپادهای نسبتاً کمهزینه در کنار شیوههای نامتقارن دفاعی، میتوانند محاسبات بازیگری را تغییر دهند که به برتری متعارف خود اتکا کرده است. البته این به معنای برابری کامل توان نظامی یا شکست قطعی قدرت برتر نیست؛ در واقع مسئله آن است که قدرت ضعیفتر میتواند مانع دستیابی سریع و کمهزینه حریف به اهدافش شود. برای درک این تحول باید میان پیروزی در یک عملیات و پیروزی در جنگ تمایز قائل شد. برتری هوایی میتواند امکان انهدام اهداف مشخص را فراهم کند، اما الزاماً به کنترل تحولات میدانی، پایان مقاومت طرف مقابل یا دستیابی به توافق مطلوب منجر نمیشود. جنگ اوکراین نیز نشان داده است که حتی یک قدرت بزرگ با وجود برخورداری از ظرفیتهای گسترده نظامی، ممکن است در تحقق سریع اهداف خود با محدودیت روبهرو شود. بنابراین، موضوع اصلی دیگر تسلیحات پیشرفته طرف مقابل جنگ نیست، بلکه مسئله این است که کدام بازیگر میتواند هزینههای نظامی، اقتصادی و سیاسی یک رویارویی طولانی را مدیریت کند. در مورد ایران، نخستین مؤلفه این معادله، خوداتکایی دفاعی است. تجربه جنگ طولانی با عراق و محدودیتهای تسلیحاتی، توسعه ظرفیت داخلی برای تولید، تعمیر و جایگزینی تجهیزات را به ضرورتی راهبردی تبدیل کرده است. چنین ظرفیتی، حتی اگر نتواند فاصله فناوری با آمریکا را از میان ببرد، میتواند وابستگی به زنجیرههای خارجی تأمین تسلیحات را کاهش دهد. بنابراین در یک جنگ فرسایشی، استمرار تولید و امکان جبران خسارتها گاهی به اندازه کیفیت تجهیزات اولیه اهمیت دارد. از این رو، ارزیابی توان دفاعی صرفاً براساس مشخصات فنی تسلیحات، تصویری ناقص ارائه میدهد. دومین مؤلفه، راهبرد دفاعی غیرمتمرکز یا موزاییکی است. منطق این راهبرد آن است که توان عملیاتی به یک مرکز فرماندهی یا تعداد محدودی از پایگاهها وابسته نماند. در واقع پراکندگی ظرفیتها و امکان تداوم فعالیت واحدهای مختلف میتواند عملیات طرف مقابل را پیچیدهتر و پرهزینهتر کند. در چنین شرایطی، حتی حملات موفق به برخی مراکز نظامی لزوماً به ازکارافتادن کل ساختار دفاعی منجر نمیشود. این ویژگی به خصوص برای کشوری اهمیت دارد که در برابر رقیبی با برتری اطلاعاتی و هوایی قرار گرفته است. پیامد این وضعیت، تغییر محاسبه هزینه و فایده جنگ است. سامانههای گرانقیمت دفاعی ممکن است برای مقابله با تهدیدهایی به کار گرفته شوند که هزینه تولید آنها بهمراتب کمتر است. البته این نسبت هزینه بهتنهایی سرنوشت نبرد را تعیین نمیکند، اما در صورت تداوم درگیری میتواند بر ذخایر مهمات، زنجیره پشتیبانی و تصمیمگیری سیاسی اثر بگذارد. در نتیجه، توان بازدارندگی را باید در ترکیبی از قدرت آتش، تابآوری و قابلیت ادامه عملیات جستوجو کرد. سومین مؤلفه به موقعیت جغرافیایی ایران مربوط میشود. حضور پایگاههای آمریکا در منطقه و اهمیت تنگه هرمز برای انتقال انرژی، موجب میشود دامنه پیامدهای یک رویارویی از مرزهای دو طرف فراتر رود. از منظر راهبردی، احتمال اختلال در مسیرهای انرژی و افزایش نااطمینانی در بازارهای جهانی میتواند هزینه اقتصادی جنگ را برای بازیگران متعدد بالا ببرد. بااینحال، این ظرفیت را نباید با کنترل بیهزینه یا نامحدود بر تحولات منطقه یکسان دانست؛ زیرا گسترش دامنه جنگ برای ایران و کشورهای همسایه نیز پیامدهای سنگینی خواهد داشت. در همین رابطه اهمیت ژئوپلیتیک زمانی آشکار میشود که یک درگیری محدود نظامی به مسئلهای گستردهتر برای تجارت، انرژی، امنیت منطقهای و مناسبات قدرتهای بزرگ تبدیل شود. در این وضعیت، قدرتی که از نظر فناوری ضعیفتر است، ممکن است از طریق افزایش هزینههای غیرمستقیم بر تصمیمهای طرف مقابل اثر بگذارد. همین ویژگی، تفاوت میان بازدارندگی مبتنی بر انهدام نظامی و بازدارندگی مبتنی بر دشوارکردن تحقق اهداف سیاسی را نشان میدهد. حاصل این تحولات را میتوان در مفهوم «بازدارندگی میانه» توضیح داد؛ وضعیتی که در آن یک قدرت منطقهای، بدون برخورداری از فناوری همسطح ابرقدرتها، ظرفیت مقاومت و تحمیل هزینه را به دست میآورد. البته این نوع بازدارندگی نه به معنای مصونیت از حمله است و نه تضمینکننده پیروزی، اما میتواند آزادی عمل قدرت برتر را محدود کرده و بر شرایط ورود به مذاکره یا پایان درگیری تأثیر بگذارد. این تحول برای نظم جهانی نیز اهمیت دارد. اگر قدرتهای میانه بتوانند با ترکیب فناوری در دسترس، ظرفیت تولید داخلی و مزیت جغرافیایی، هزینه مداخله قدرتهای بزرگ را افزایش دهند، مفهوم سنتی سلسلهمراتب نظامی دستخوش بازنگری خواهد شد. هر چند نباید از این واقعیت غافل شد که بازدارندگی پایدار صرفاً محصول تجهیزات و تاکتیکها نبوده و اقتصاد مقاوم، انسجام داخلی، مدیریت بحران و دیپلماسی نیز در تعیین نتیجه نقش دارند. در همین رابطه، موضوع مهم برای ایران در تجربه جنگهای اخیر این نیست که فناوری پیشرفته اهمیت خود را از دست داده است. برعکس، فناوری همچنان یکی از ارکان قدرت نظامی باقی میماند، اما دیگر نمیتوان آن را تنها معیار سنجش توان تحمیل اراده سیاسی دانست. در واقع قدرت واقعی زمانی آشکار میشود که ظرفیت نظامی با توان تحمل هزینه و امکان تبدیل دستاوردهای دفاعی به ترتیبات سیاسی همراه شود. در نتیجه «بازدارندگی میانه» دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا میکند؛ یعنی جلوگیری از پیروزی آسان حریف و فراهمکردن فرصتی برای تعیین قواعد واقعبینانهتر در جنگ و صلح.