گروه بین‌الملل - پیشنهاد تازه آمریکا به اوکراین برای عقب‌نشینی از دونباس در برابر عضویت در ناتو، یکی از حساس‌ترین معادلات جنگ روسیه و اوکراین را دوباره به مرکز مذاکرات بازگردانده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، اعلام کرده که فرستادگان واشنگتن برای نخستین بار امکان چنین توافقی را در گفت‌وگوهای اخیر مطرح کرده‌اند؛ پیشنهادی که در صورت تبدیل شدن به طرحی رسمی، می‌تواند مسیر پایان جنگ را تغییر دهد. بااین‌حال، آنچه در ظاهر معامله‌ای میان سرزمین و امنیت به نظر می‌رسد، در عمل با مجموعه‌ای از موانع حقوقی، سیاسی و راهبردی روبه‌روست. مهم‌ترین پرسش این است که آیا کی‌یف حاضر خواهد شد برای تضمین آینده خود از مواضع نظامی‌اش در دونباس عقب‌نشینی کند و آیا مسکو اساساً عضویت اوکراین در ناتو را خواهد پذیرفت؟ پیشنهاد واشنگتن؛ سرزمین در برابر امنیت به گزارش ایسنا به نقل از کی‌یف پست، زلنسکی روز جمعه اعلام کرد که نمایندگان آمریکا در آخرین دور مذاکرات دیپلماتیک پرسیده‌اند آیا اوکراین حاضر است نیروهای خود را از دونباس خارج کند و در مقابل، به عضویت پیمان آتلانتیک شمالی درآید. اهمیت این موضوع در آن است که واشنگتن تاکنون بیشتر بر ارائه تضمین‌های امنیتی جایگزین عضویت رسمی اوکراین در ناتو تمرکز داشته است. اکنون طرح موضوع عضویت، حتی در قالب یک پرسش مقدماتی، می‌تواند نشانه بررسی گزینه‌هایی متفاوت برای حل اختلافات باشد. بااین‌حال، باید میان مطرح شدن یک احتمال در مذاکرات و ارائه پیشنهادی رسمی و مورد توافق تفاوت قائل شد. زلنسکی نیز تأکید کرده که جزئیات این ابتکار هنوز مشخص نیست و گفت‌وگوها درباره آن ادامه دارد. از سوی دیگر، عقب‌نشینی نظامی از یک منطقه الزاماً به معنای واگذاری حقوقی حاکمیت بر آن نیست. این تمایز برای کی‌یف اهمیت بنیادین دارد؛ زیرا دولت اوکراین همچنان بر حفظ تمامیت ارضی خود تأکید می‌کند. خط قرمز کی‌یف کجاست؟ رئیس‌جمهور اوکراین اعلام کرده است که کشورش تحت هیچ شرایطی سرزمین‌های تحت کنترل روسیه را به‌صورت قانونی بخشی از خاک این کشور به رسمیت نخواهد شناخت. این موضع نشان می‌دهد که حتی اگر کی‌یف درباره تغییر آرایش نیروهای نظامی مذاکره کند، پذیرش رسمی حاکمیت روسیه بر مناطق مورد اختلاف همچنان خارج از چارچوب اعلام‌شده دولت اوکراین قرار دارد. زلنسکی همچنین گفته است اگر آمریکا و سایر اعضای ناتو پیشنهادی مشخص شامل عضویت، تضمین‌های امنیتی الزام‌آور و تأمین مالی بازسازی ارائه کنند، موضوع را برای بررسی به مردم اوکراین خواهد سپرد. ارجاع احتمالی چنین تصمیمی به افکار عمومی، اهمیت داخلی مسئله را آشکار می‌کند. پس از سال‌ها جنگ، هر توافقی که با عقب‌نشینی از مناطق مورد مناقشه همراه باشد، نیازمند پشتوانه سیاسی و اجتماعی گسترده خواهد بود. درواقع، زلنسکی با طرح ضرورت مراجعه به جامعه اوکراین، تلاش می‌کند مسئولیت تصمیمی تاریخی را از سطح دولت فراتر ببرد؛ تصمیمی که می‌تواند بر مرزهای عملی، امنیت آینده و ساختار سیاسی کشور تأثیر بگذارد. معمای بزرگ ماده پنج یکی از مهم‌ترین بخش‌های مذاکرات به نوع تضمین‌های امنیتی اختصاص دارد. کی‌یف معتقد است پایان جنگ بدون ایجاد سازوکاری معتبر برای جلوگیری از حمله دوباره روسیه، صلحی شکننده به همراه خواهد داشت. ماده پنج پیمان ناتو بر اصل دفاع دسته‌جمعی استوار است؛ به این معنا که حمله مسلحانه به یکی از اعضا، موضوعی مرتبط با امنیت تمامی اعضای ائتلاف محسوب می‌شود. زلنسکی عضویت کامل در ناتو را مطمئن‌ترین گزینه می‌داند، اما درعین‌حال درباره ترتیبات جایگزین نیز گفت‌وگو کرده است. این ترتیبات می‌تواند شامل توافق‌های دفاعی دوجانبه، استقرار تجهیزات نظامی، سامانه‌های پدافندی و تعهدات مشخص آمریکا و کشورهای اروپایی باشد. بااین‌حال، تفاوت مهمی میان عضویت رسمی و دریافت تضمین‌های مشابه ناتو وجود دارد. تعهدات دوجانبه لزوماً از سازوکار حقوقی و سیاسی یکسانی برخوردار نیستند و میزان اعتبار آنها به مفاد توافق و اراده دولت‌های تضمین‌کننده وابسته است. از همین رو، پرسش اصلی تنها دریافت وعده حمایت نیست، بلکه چگونگی اجرای آن در صورت بروز بحرانی تازه خواهد بود. مخالفت مسکو؛ مانع اصلی توافق پیشنهاد احتمالی واشنگتن با تناقضی راهبردی روبه‌روست. روسیه طی سال‌های گذشته مخالفت با گسترش ناتو به شرق را یکی از محورهای اصلی سیاست امنیتی خود معرفی کرده است. بنابراین، پذیرش عضویت اوکراین در این ائتلاف، حتی در برابر عقب‌نشینی نیروهای کی‌یف از دونباس، تصمیمی ساده برای کرملین نخواهد بود. از نگاه مسکو، عضویت اوکراین در ناتو می‌تواند به معنای گسترش تعهدات دفاعی غرب تا مرزهای روسیه باشد. در مقابل، کی‌یف همین عضویت را عاملی برای جلوگیری از تکرار جنگ می‌داند. این تضاد، هسته اصلی بن‌بست مذاکرات است: آنچه برای اوکراین تضمین امنیت محسوب می‌شود، از دیدگاه روسیه می‌تواند تهدیدی راهبردی تلقی شود. افزون بر این، مسکو خواستار به‌رسمیت‌شناختن وضعیت سرزمینی موردنظر خود است؛ مطالبه‌ای که زلنسکی صریحاً آن را رد کرده است. بنابراین، حتی توافق درباره عقب‌نشینی نظامی نیز لزوماً اختلاف بر سر حاکمیت را برطرف نخواهد کرد. اروپا و آینده معماری امنیتی در کنار آمریکا و روسیه، کشورهای اروپایی نیز در سرنوشت این پیشنهاد نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. عضویت اوکراین در ناتو مستلزم موافقت تمامی اعضای ائتلاف است و واشنگتن نمی‌تواند به‌تنهایی چنین تعهدی را نهایی کند. زلنسکی از حمایت دانمارک و برخی کشورهای شمال اروپا سخن گفته و معتقد است پیوستن ارتش جنگ‌آزموده اوکراین به ناتو می‌تواند توان دفاعی این سازمان را تقویت کند. بااین‌حال، اختلاف دیدگاه میان اعضای ائتلاف درباره میزان تعهد در برابر روسیه، یکی از موانع احتمالی خواهد بود. کشورهای اروپایی باید میان حمایت از امنیت اوکراین و مدیریت خطر رویارویی مستقیم با مسکو توازن برقرار کنند. ابوظبی؛ آغاز مسیر یا تکرار بن‌بست؟ اظهارات زلنسکی پس از مذاکرات سه‌جانبه ابوظبی مطرح شده؛ گفت‌وگوهایی که به پیشرفت در موضوع تبادل زندانیان انجامیده، اما اختلافات بنیادین را حل نکرده است. قرار است رایزنی‌های بعدی با حضور استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان آمریکا، در مسکو دنبال شود. این مرحله می‌تواند نشان دهد کرملین تا چه اندازه برای بررسی ترتیبات امنیتی تازه آمادگی دارد. در مجموع، پیشنهاد عقب‌نشینی از دونباس در برابر عضویت در ناتو، بیش از آنکه توافقی آماده اجرا باشد، آزمونی برای سنجش خطوط قرمز طرف‌های درگیر است. موفقیت آن به موافقت روسیه، اجماع اعضای ناتو، پذیرش جامعه اوکراین و تعیین سازوکاری معتبر برای تضمین صلح وابسته خواهد بود. جنگ اوکراین اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که پایان درگیری‌ها تنها به ترسیم خطوط جدید روی نقشه محدود نمی‌شود. مسئله اصلی، ایجاد ترتیباتی است که مانع آغاز جنگی دیگر شود؛ هدفی که دستیابی به آن همچنان دشوار به نظر می‌رسد.