صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
ابتکار- درحالیکه کمتر از دو ماه به پایان مأموریت آنتونیو گوترش در مقام دبیرکل سازمان ملل متحد باقی مانده، رقابت برای تعیین جانشین او به یکی از مهمترین آزمونهای دیپلماتیک این نهاد بینالمللی تبدیل شده است. رأیگیریهای محرمانه، مذاکرات پشتپرده و نقش تعیینکننده پنج عضو دائم شورای امنیت، بار دیگر پرسشهایی درباره میزان شفافیت و عدالت در انتخاب عالیترین مقام اجرایی سازمان ملل مطرح کرده است. در شرایطی که جهان با بحرانهای امنیتی، جنگهای منطقهای و اختلافات فزاینده میان قدرتهای بزرگ مواجه است، انتخاب دبیرکل آینده صرفاً جابهجایی یک مقام اداری نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از وضعیت همکاری و رقابت در نظام بینالملل باشد. اکنون مسئله اصلی آن است که آیا قدرتهای بزرگ میتوانند بر سر چهرهای مورد توافق به تفاهم برسند یا اختلافات سیاسی، انتخاب جانشین گوترش را با بنبست مواجه خواهد کرد. انتخابی در پشت درهای بسته به گزارش الجزیره، روند انتخاب دبیرکل آینده سازمان ملل با مجموعهای از رأیگیریهای غیرعلنی، برگههای رنگی و رایزنیهای دیپلماتیک همراه است. شورای امنیت با برگزاری نظرسنجیهای مقدماتی تلاش میکند میزان حمایت از نامزدها و احتمال مخالفت اعضای دائم را ارزیابی کند. بر اساس ماده ۹۷ منشور سازمان ملل، دبیرکل با توصیه شورای امنیت و تصمیم مجمع عمومی منصوب میشود. بااینحال، تجربه تاریخی نشان میدهد که بخش تعیینکننده این فرایند در شورای امنیت شکل میگیرد. نامزد نهایی باید دستکم ۹ رأی موافق از ۱۵ عضو شورا کسب کند و هیچیک از پنج عضو دائم، یعنی آمریکا، روسیه، چین، انگلیس و فرانسه، با رأی منفی مانع معرفی او نشوند. این سازوکار موجب شده انتخاب دبیرکل بیش از آنکه به رقابتی عمومی میان نامزدها شباهت داشته باشد، به فرایندی برای دستیابی به توافق میان قدرتهای بزرگ تبدیل شود. حق وتو؛ قدرت پنهان انتخاب مهمترین ویژگی این رقابت، تأثیر حق وتو بر سرنوشت نامزدهاست. حتی فردی که حمایت گسترده اعضای غیردائم شورای امنیت را در اختیار داشته باشد، در صورت مخالفت یکی از پنج قدرت دارای حق وتو نمیتواند به مرحله انتصاب برسد. در چنین شرایطی، توانایی نامزدها برای جلب اعتماد قدرتهای بزرگ، اهمیتی همسنگ برنامههای مدیریتی و دیپلماتیک آنان پیدا میکند. از سوی دیگر، محرمانه بودن آرای مقدماتی به اعضای شورا اجازه میدهد بدون اعلام رسمی مواضع خود، درباره گزینههای مختلف مذاکره کنند. طرفداران این شیوه معتقدند محرمانگی میتواند زمینه مصالحه را فراهم کند. منتقدان اما بر این باورند که نبود شفافیت، امکان ارزیابی دلایل کنار گذاشته شدن نامزدها را کاهش میدهد و نقش سایر کشورهای عضو سازمان ملل را محدود میکند. نامزدها و معادله قدرت در میان چهرههای مطرح برای جانشینی گوترش، نامهایی همچون ربکا گرینسپن، دبیرکل کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، و ماریا فرناندا اسپینوسا، رئیس پیشین مجمع عمومی، دیده میشود. چهرههایی از آفریقا، آمریکای لاتین و دیگر مناطق جهان نیز در این رقابت حضور دارند. تنوع جغرافیایی و تجربههای متفاوت نامزدها، بحث درباره ویژگیهای دبیرکل آینده را گستردهتر کرده است. بااینحال، برخورداری از سابقه مدیریتی یا حمایت منطقهای بهتنهایی برای رسیدن به این جایگاه کافی نیست. هر نامزد باید از موانع سیاسی شورای امنیت عبور کند. در این میان، اختلاف دیدگاه قدرتهای بزرگ درباره جنگها، تحریمها، اصلاحات سازمان ملل و آینده چندجانبهگرایی میتواند بر ارزیابی آنان از نامزدها تأثیر بگذارد. مطالبه دبیرکل زن یکی دیگر از موضوعات مهم این دوره، درخواست برای انتخاب نخستین دبیرکل زن در تاریخ سازمان ملل است. از زمان تأسیس این نهاد در سال ۱۹۴۵، تمامی دبیرکلها مرد بودهاند. افزایش حضور زنان در رقابت کنونی، مطالبه اصلاح این وضعیت را تقویت کرده است. حامیان این رویکرد معتقدند انتخاب یک زن میتواند نشانهای از توجه بیشتر سازمان ملل به برابری جنسیتی و تنوع در مدیریت جهانی باشد. بااینحال، جنسیت تنها یکی از معیارهای مورد بحث است. تجربه دیپلماتیک، توانایی مدیریت بحران، استقلال حرفهای و امکان تعامل با دولتهای مختلف نیز در ارزیابی نامزدها اهمیت دارد. ازاینرو، مسئله انتخاب دبیرکل زن با پرسش گستردهتری درباره ضرورت اصلاح ساختار تصمیمگیری سازمان ملل پیوند خورده است. مجمع عمومی؛ نقش محدود اکثریت اگرچه مجمع عمومی با حضور ۱۹۳ کشور عضو، مسئول انتصاب نهایی دبیرکل است، اما اختیار معرفی نامزد در دست شورای امنیت قرار دارد. تاکنون مجمع عمومی هیچ نامزد معرفیشدهای از سوی شورای امنیت را رد نکرده است. همین سابقه سبب شده منتقدان از محدود بودن نقش اکثریت کشورهای جهان در این انتخاب سخن بگویند. در سالهای اخیر، تلاشهایی برای افزایش شفافیت انجام شده است. معرفی رسمی نامزدها، انتشار برنامههای آنان و برگزاری نشستهای عمومی از جمله اقداماتی است که امکان شناخت بهتر گزینهها را فراهم کرده است. بااینحال، این اصلاحات هنوز نتوانستهاند اختیار تعیینکننده شورای امنیت و حق وتوی اعضای دائم را تغییر دهند. برخی کارشناسان پیشنهاد میکنند شورای امنیت بهجای معرفی تنها یک نفر، چند نامزد را در اختیار مجمع عمومی قرار دهد تا کشورهای عضو امکان انتخاب واقعی داشته باشند. خطر بنبست در نیویورک یکی از نگرانیهای مطرحشده، احتمال طولانی شدن مذاکرات و ناتوانی شورای امنیت در معرفی نامزد نهایی پیش از پایان مأموریت گوترش است. دوره دبیرکلی او در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۶ پایان مییابد و انتظار میرود جانشین وی از ابتدای سال آینده میلادی مسئولیت خود را آغاز کند. تجربه سال ۱۹۹۶ نشان میدهد که اختلاف قدرتهای بزرگ میتواند روند انتخاب را پیچیده کند. در آن سال، پس از مخالفت آمریکا با ادامه دبیرکلی پطرس غالی، سرانجام کوفی عنان بهعنوان گزینه مورد توافق معرفی شد. چنانچه این بار نیز توافق به تأخیر بیفتد، بحث درباره اداره موقت دبیرخانه و چگونگی حفظ استمرار مدیریتی سازمان ملل اهمیت بیشتری خواهد یافت. آزمون اعتبار سازمان ملل انتخاب دبیرکل آینده در مقطعی صورت میگیرد که کارآمدی سازمان ملل در مدیریت بحرانهای بینالمللی با پرسشهای جدی مواجه است. اختلاف قدرتهای بزرگ در شورای امنیت، بارها تصمیمگیری درباره منازعات مهم را دشوار کرده است. دبیرکل آینده باید ضمن حفظ استقلال جایگاه خود، توانایی گفتوگو با قدرتهای بزرگ و دفاع از اصول منشور ملل متحد را داشته باشد. بااینحال، ساختار کنونی انتخاب نشان میدهد که استقلال دبیرکل از همان مرحله گزینش با محدودیتهای سیاسی روبهروست. در نهایت، اهمیت این رقابت تنها در معرفی جانشین گوترش خلاصه نمیشود. شیوه انتخاب او نیز معیاری برای سنجش ظرفیت سازمان ملل در ایجاد توازن میان منافع قدرتهای بزرگ و خواستههای اکثریت اعضاست. دبیرکل آینده هر فردی باشد، با این چالش اساسی مواجه خواهد بود که چگونه میتوان در ساختاری متکی بر توافق قدرتهای بزرگ، از منافع جمعی جامعه بینالمللی دفاع کرد. این همان تناقضی است که انتخاب دبیرکل را به آزمونی برای آینده چندجانبهگرایی تبدیل کرده است.