صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
ملتها اغلب گذشته را با پیروزیها، پرچمها و لحظههای شکوه روایت میکنند. روسیه اما با توانایی تبدیل رنج تاریخی به سرمایه فرهنگی در حافظه جهان حضور دارد. اگر فرانسه را با انقلاب، بریتانیا را با امپراتوری و ایالات متحده را با استقلال به یاد میآوریم، روسیه را میتوان با ادبیاتی شناخت که زخمهای تاریخی را به تجربهای انسانی و جهانی تبدیل کرده است. چگونه یک ملت از تجربههای دردناک خود سرمایهای فرهنگی میسازد که از قدرت سیاسی فراتر میرود؟ موریس هالبواکس معتقد بود جوامع ، گذشته را صرفا حفظ نمیکنند، بلکه برای فهم خویش بازسازی میکنند. یان آسمن نیز نشان داد که گذشته در کتابها، آیینها، آثار هنری و بناها رسوب میکند و به نسلهای بعد میرسد. تجربه روسیه پرسشی دیگر پیش میکشد: آیا رنج میتواند سرچشمه مشروعیت فرهنگی یک ملت شود؟ تاریخ روسیه از نبرد پولتاوا در ۱۷۰۹ و لشکرکشی ناپلئون در ۱۸۱۲ و سوختن مسکو تا انقلابها، جنگهای داخلی، اردوگاههای کار اجباری، عملیات بارباروسا و محاصره ۸۷۲ روزه لنینگراد امتداد دارد؛ سپس به فروپاشی اتحاد شوروی و بحرانهای معاصر میرسد. اهمیت روسیه صرفا در رنجهایش نیست؛ ملتهای بسیاری رنج کشیدهاند. تمایز آن در تبدیل تجربههای تاریخی به روایت است؛ روایتی که بیش از هر جا در ادبیات شکل گرفته است. ادبیات یکی از کانونهای شکلگیری هویت روسی است: پوشکین از پایههای آن؛ چخوف آشکارکننده زخمهای پنهان جامعه؛ داستایفسکی مبدلکننده رنج به زبان فلسفه و اخلاق؛ و تولستوی که در جنگ و صلح، نبرد با ناپلئون را به حافظهای تمدنی تبدیل کرد. در آثار آنان، روسیه صرفا جغرافیا نیست؛ تجربهای انسانی از رنج، ایمان، شکست، امید و بقاست.
ادبیات روسیه میدان کشمکش حافظه مردم و حافظه قدرت نیز بوده است. حکومت شوروی دریافت که کنترل گذشته به اندازه کنترل اقتصاد و ارتش اهمیت دارد؛ زیرا روایت گذشته در شکل دادن به آینده سهم دارد. ماکسیم گورکی نمونه پیچیده این رابطه است: نویسندهای برجسته که در سازماندهی ادبیات رسمی و تثبیت رئالیسم سوسیالیستی نقشی مؤثر یافت. حکومت از اعتبار او بهره میگرفت و او در ساختار فرهنگی آن فعال بود. تغییر نام نیژنی نووگورود به گورکی در ۱۹۳۲ و بازگشت نام تاریخی در ۱۹۹۰، نشان میدهد نام نویسنده چگونه ابزار بازآرایی حافظه جغرافیایی و سیاسی میشود.
اما حافظه همیشه فرمانبردار قدرت نیست. دکتر ژیواگو، رمان بوریس پاسترناک، فقط داستانی عاشقانه در بستر انقلاب نیست؛ روایت تجربه فردی در برابر تاریخ رسمی است. پاسترناک در برابر روایت یکدست حکومت، بر عشق، فقدان، تردید و رنج انسان عادی تأکید کرد. انتشار رمان در ایتالیا در ۱۹۵۷ و دریافت نوبل در ۱۹۵۸، که نویسنده زیر فشار سیاسی از پذیرش آن انصراف داد، ادبیات را به صحنهای بینالمللی برای نزاع بر سر حافظه تبدیل کرد.
پردلکینو، مجموعه اقامتگاههای نویسندگان نزدیک مسکو که در ۱۹۳۴ شکل گرفت، نماد دوگانگی حمایت از آفرینش ادبی و نظارت فرهنگی بود. قدرت نه فقط آثار، بلکه شرایط تولید و گردش آنها را نیز مدیریت میکرد.
زنان نیز در حفظ حافظه روسیه سهمی تعیینکننده داشتند. آنا آخماتووا در رکوئیم، رنج انسانهای گرفتار سرکوب را به شهادتی تاریخی بدل کرد. برای محافظت از اشعارش، بخشهایی را به دوستانش میسپرد تا به خاطر بسپارند و سپس نسخههای مکتوب را میسوزاندند. در غیاب امکان نگهداری سند، حافظه انسانها جای آن را میگرفت. مارینا تسوتایوا نیز تبعید، گسست و تنهایی را به تجربهای ادبی تبدیل کرد. اگر گورکی پیچیدگی پیوند ادبیات و قدرت را نشان میدهد، آخماتووا و تسوتایوا امکان حفظ حافظهای را آشکار میکنند که قدرت قادر به مهار کاملش نیست.
نفوذ روسیه به ادبیات محدود نمانده است. انقلاب روسیه از رویدادهای تعیینکننده قرن بیستم بود و اتحاد شوروی، به عنوان ساختاری چندملیتی، در شکلگیری جهان مدرن نقشی مهم داشت. نخستین انسان در فضا، دستاوردهای علمی، موسیقی چایکوفسکی و شوستاکوویچ، باله، سینما و ادبیات روسی در حافظه جهان جای گرفتهاند؛ از تالارهای کنسرت تا کتابخانههایی که آثار داستایفسکی و تولستوی در آنها حضوری ماندگار دارند. این میراث نفوذی فراتر از مرزهای جغرافیایی پدید آورده و از مرزهای زبان و زمان نیز عبور میکند.
با این همه، تأکید بر رنج و شکوه میتواند به اسطورهسازی بینجامد. آیا زخمهای تاریخی به ابزاری برای بازتولید هویت ملی تبدیل نمیشوند؟ رنج به خودی خود سرمایه فرهنگی نمیآفریند؛ توانایی هنرمندان و نویسندگان در تبدیل تجربه به معنا و اثر هنری است که به آن ماندگاری میدهد.
حافظه روسیه هم سرچشمه خلاقیت است و هم ابزار مشروعیت؛ هم در خدمت قدرت قرار میگیرد و هم در برابر آن میایستد. من، به عنوان پژوهشگری از ایران، روسیه را از خلال ادبیات، شهرهای انباشته از تاریخ و سرگذشت نویسندگانش میخوانم؛ آنان که گاه کنار قدرت ایستادهاند و گاه در برابر آن. شاید راز ماندگاری تمدنها نه در شمار پیروزیها، بلکه در توانایی تبدیل تجربههای تاریخی به معنا باشد. روسیه از این منظر جغرافیای حافظه است؛ سرزمینی که میپرسد: آنچه از یک ملت باقی میماند، قدرت اوست یا حافظه او؟
* پژوهشگر هنر و حافظه فرهنگی