سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
گروه بینالملل - سفر دونالد ترامپ به آسیا، این بار فراتر از حضور معمول یک رئیسجمهور آمریکا در نشستهای منطقهای اهمیت یافته است. ترامپ روز سهشنبه وارد مانیل، پایتخت فیلیپین، شد تا در نشستهای مرتبط با اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا، آسهآن، شرکت کند؛ اما بخش حساستر سفر او در چین رقم خواهد خورد؛ جایی که قرار است در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین دیداری سهجانبه داشته باشد. رئیسجمهوری آمریکا همچنین احتمال ملاقات با کیم جونگاون، رهبر کره شمالی، را مطرح کرده است. مجموعه این تحولات، پرسشی مهم را پیش روی ناظران قرار داده است: آیا واشنگتن به دنبال مجموعهای از توافقهای محدود برای مدیریت بحرانهای جهانی است یا ترامپ میخواهد با نشاندن قدرتهای بزرگ پشت یک میز، چارچوب تازهای برای روابط بینالملل تعریف کند؟ مانیل؛ آغاز یک سفر متفاوت به گزارش رویترز، ترامپ سفر آسیایی خود را با حضور در مانیل و دیدار با رهبران کشورهای منطقه آغاز کرد. او همچنین در نشست چهارجانبه امنیتی موسوم به «کواد» با رهبران ژاپن، هند و استرالیا شرکت کرد؛ مجموعهای که همکاریهای امنیتی و اقتصادی در منطقه هند و اقیانوس آرام را دنبال میکند. حضور ترامپ در این نشست از آن جهت اهمیت دارد که آمریکا همزمان دو هدف متفاوت را پیگیری میکند. از یک سو، واشنگتن میکوشد همکاری با متحدان آسیایی را برای حفظ نفوذ خود تقویت کند و از سوی دیگر، برای گفتوگوی مستقیم با چین و روسیه آماده میشود. این دو مسیر الزاماً متناقض نیستند، اما نشاندهنده پیچیدگی سیاست خارجی آمریکا در منطقهای هستند که رقابت اقتصادی، امنیت دریایی و موازنه قدرت در آن بهشدت به یکدیگر وابستهاند. در همین حال، اعتراضاتی نیز در مانیل علیه برخی سیاستهای آمریکا برگزار شده است. این تجمعات یادآور آن است که حضور واشنگتن در آسیا، در کنار حمایت دولتهای متحد، با مخالفت بخشی از افکار عمومی منطقه نیز مواجه است. شنژن؛ دیداری فراتر از تشریفات مهمترین بخش سفر ترامپ، دیدار برنامهریزیشده او با رؤسای جمهوری چین و روسیه در شنژن خواهد بود. به گزارش ایبیسی نیوز، مقامهای آمریکایی اعلام کردهاند که موضوع اصلی این نشست، مسائل هستهای و امکان آغاز گفتوگو درباره کاهش تسلیحات خواهد بود. این دیدار در صورت برگزاری، نخستین نشست سهجانبه رهبران این کشورها با چنین دستورکاری خواهد بود. اهمیت آن نیز از جایگاه آمریکا، روسیه و چین در ساختار قدرت جهانی ناشی میشود. آمریکا و روسیه بزرگترین زرادخانههای هستهای جهان را در اختیار دارند و چین نیز طی سالهای اخیر ظرفیتهای نظامی و هستهای خود را توسعه داده است. بنابراین، هرگونه تفاهم میان این سه کشور میتواند بر آینده رقابت تسلیحاتی و امنیت بینالمللی تأثیر بگذارد. بااینحال، مقامهای آمریکایی تأکید کردهاند که انتظار دستیابی به توافق مشخص در همین نشست وجود ندارد و گفتوگوها بیشتر جنبه مقدماتی خواهد داشت. این نکته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دیدار رهبران قدرتهای بزرگ، هرچند میتواند زمینه کاهش تنش را فراهم کند، بهتنهایی تضمینی برای حل اختلافات عمیق آنها نیست. آیا جهان به سوی یالتای تازه میرود؟ برخی رسانههای بینالمللی، نشست احتمالی ترامپ، پوتین و شی را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کردهاند؛ نشستی تاریخی که رهبران قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره ترتیبات سیاسی و امنیتی دوران پس از جنگ گفتوگو کردند. البته شرایط امروز تفاوتهای اساسی با آن دوران دارد. جهان کنونی تنها از سه قدرت تشکیل نشده و اتحادیه اروپا، هند، ژاپن و بسیاری از کشورهای دیگر نیز در مناسبات اقتصادی و امنیتی بینالمللی نقش دارند. بااینحال، مقایسه با یالتا از نگرانی مهمی حکایت میکند: اینکه قدرتهای بزرگ ممکن است درباره مسائل مؤثر بر سرنوشت دیگر کشورها، بدون مشارکت مستقیم آنها به تفاهم برسند. برای کشورهای کوچکتر و متوسط، چنین احتمالی میتواند پرسشهایی درباره جایگاه حقوق بینالملل، حاکمیت ملی و نقش نهادهای چندجانبه ایجاد کند. در مقابل، طرفداران گفتوگوی مستقیم قدرتهای بزرگ معتقدند کاهش خطر برخورد میان آنها، حتی بدون دستیابی به توافق جامع، میتواند به ثبات بیشتر نظام بینالملل کمک کند. اوکراین؛ آزمون روابط واشنگتن و مسکو یکی از موضوعاتی که بر فضای دیدار سهجانبه سایه انداخته، جنگ روسیه و اوکراین است. هرچند مقامهای آمریکایی ابتدا اعلام کرده بودند که این موضوع در دستورکار اصلی نشست قرار ندارد، ترامپ از احتمال طرح آن سخن گفته است. برای مسکو، گفتوگو با واشنگتن در حضور چین فرصتی برای تثبیت جایگاه خود بهعنوان یکی از قدرتهای تعیینکننده جهانی محسوب میشود. در مقابل، اوکراین و متحدان اروپایی آن نگراناند که مذاکرات قدرتهای بزرگ به توافقهایی منجر شود که منافع و نگرانیهای امنیتی آنها را بهاندازه کافی در نظر نگیرد. بااینحال، اختلافات موجود بر سر جنگ اوکراین بهاندازهای گسترده است که نمیتوان انتظار داشت یک نشست کوتاه، راهحلی فوری برای آن فراهم کند. احتمالاً اهمیت اصلی گفتوگوها در این مرحله، بررسی امکان کاهش تنش و ایجاد مسیرهایی برای مذاکرات بعدی خواهد بود. چین میان رقابت و همکاری برای پکن نیز میزبانی این نشست فرصتی مهم در عرصه دیپلماسی بینالمللی است. چین از یک سو با آمریکا بر سر تجارت، فناوری، تعرفهها و مسائل امنیتی اختلاف دارد و از سوی دیگر، خواهان حفظ ثبات روابط اقتصادی با واشنگتن است. حضور شی جینپینگ در کنار ترامپ و پوتین میتواند جایگاه چین را بهعنوان بازیگری مؤثر در مدیریت بحرانهای جهانی برجسته کند. بااینحال، پکن احتمالاً تلاش خواهد کرد از پذیرش تعهداتی که آزادی عمل راهبردی آن را محدود میکند، پرهیز کند. موضوع کنترل تسلیحات نمونه روشنی از این پیچیدگی است. چین در مقایسه با آمریکا و روسیه زرادخانه هستهای کوچکتری دارد و همین تفاوت، دستیابی به چارچوب مشترک برای محدودسازی تسلیحات را دشوار میکند. در حوزه اقتصادی نیز اختلافات ساختاری دو کشور با یک دیدار سیاسی برطرف نخواهد شد. کره شمالی؛ مهمان احتمالی در کنار نشست سهجانبه، احتمال دیدار ترامپ با کیم جونگاون نیز توجه رسانهها را جلب کرده است. به گزارش خبرگزاری یونهاپ، ترامپ اعلام کرده که رهبر کره شمالی ممکن است در اجلاس چین حضور یابد، اما تصمیم نهایی در این زمینه روشن نیست. ترامپ و کیم در دوره نخست ریاستجمهوری او سه بار دیدار کردند؛ از جمله در سنگاپور، هانوی و منطقه مرزی دو کره. بااینحال، آن مذاکرات به توافقی پایدار درباره برنامه هستهای پیونگیانگ منجر نشد. اکنون شرایط تغییر کرده است. کره شمالی روابط نظامی و سیاسی نزدیکتری با روسیه برقرار کرده و همچنان بر حفظ توان هستهای خود تأکید دارد. بنابراین، حتی اگر دیدار تازهای برگزار شود، احتمالاً نخستین نتیجه آن بیشتر سیاسی و نمادین خواهد بود تا توافقی فوری درباره خلع سلاح هستهای. بااینحال، ازسرگیری ارتباط مستقیم میان واشنگتن و پیونگیانگ میتواند برای کاهش خطر سوءمحاسبه در شبهجزیره کره اهمیت داشته باشد. ایران در معادلات سهجانبه یکی دیگر از موضوعات مورد توجه در سفر ترامپ، پرونده ایران است. مقامهای آمریکایی اعلام کردهاند که وضعیت ایران در گفتوگوهای رهبران آمریکا، چین و روسیه مطرح خواهد شد. این مسئله در شرایطی اهمیت دارد که تهران با واشنگتن اختلافات جدی دارد و همزمان روابط راهبردی خود را با مسکو و پکن دنبال میکند. چین و روسیه در سالهای گذشته بارها بر ضرورت حلوفصل دیپلماتیک اختلافات مربوط به برنامه هستهای ایران تأکید کردهاند، اما منافع و اولویتهای آنها در همه موضوعات با تهران یکسان نیست. از این منظر، نشست شنژن میتواند فرصتی برای بررسی مواضع قدرتهای بزرگ درباره آینده تنشهای منطقهای باشد. بااینحال، هرگونه توافق پایدار درباره مسائل مرتبط با ایران، نیازمند مشارکت مستقیم تهران و توجه به مطالبات و نگرانیهای طرفهای ذیربط خواهد بود. ترامپ و سیاست توافقهای بزرگ سفر آسیایی ترامپ در شرایطی انجام میشود که نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا، موقعیت سیاسی جمهوریخواهان را تحت تأثیر قرار داده است. به گزارش شورای روابط خارجی آمریکا، دولت ترامپ با دستورکاری گسترده راهی آسیا شده، اما اختلافات تجاری و نگرانی متحدان منطقهای میتواند دستیابی به نتایج سریع را دشوار کند. در چنین شرایطی، توافقهای بینالمللی میتوانند برای ترامپ اهمیت سیاسی داخلی نیز داشته باشند. او همواره تلاش کرده است مذاکره مستقیم با رهبران کشورها را یکی از ویژگیهای سیاست خارجی خود معرفی کند. بااینحال، تفاوت مهمی میان برگزاری نشستهای پرسروصدا و دستیابی به توافقهای قابل اجرا وجود دارد. توافق درباره کنترل تسلیحات، پایان جنگها یا کاهش اختلافات اقتصادی، نیازمند مذاکرات کارشناسی، سازوکارهای نظارتی و تعهدات بلندمدت است؛ موضوعاتی که معمولاً در یک دیدار کوتاه نهایی نمیشوند. جهان در انتظار نتیجه آنچه سفر ترامپ به آسیا را متمایز میکند، همزمانی چند پرونده مهم در یک چارچوب دیپلماتیک است: رقابت آمریکا و چین، روابط واشنگتن و مسکو، جنگ اوکراین، برنامه هستهای کره شمالی و تحولات مرتبط با ایران. اگر نشست شنژن بتواند مسیر گفتوگوهای منظم میان سه قدرت را هموار کند، ممکن است زمینه مدیریت برخی بحرانهای بینالمللی فراهم شود. اما اگر این دیدار صرفاً به اعلام مواضع کلی محدود بماند، اختلافات ساختاری همچنان پابرجا خواهد ماند. در نهایت، اهمیت این سفر نه در تعداد رهبرانی است که ترامپ با آنها دیدار میکند، بلکه در میزان توانایی طرفها برای تبدیل گفتوگوهای سیاسی به توافقهای مشخص و قابل اجراست. جهان اکنون بیش از نمایش قدرت، به سازوکارهایی نیاز دارد که خطر برخورد نظامی را کاهش دهد و امکان حل اختلافات از مسیر دیپلماسی را تقویت کند.