سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
گروه سیاسی - امنیت غذایی در ایران دیگر صرفاً موضوعی مربوط به تولید محصولات کشاورزی نیست؛ بلکه به یکی از مسائل اصلی اقتصاد و معیشت خانوارها تبدیل شده است. فشارهای اقتصادی، محدودیتهای تجاری، افزایش هزینه نهادهها و نگرانی درباره منابع آب، اهمیت پایداری زنجیره تأمین غذا را دوچندان کردهاند. در چنین شرایطی، مسعود پزشکیان از برنامه دولت برای استفاده از ظرفیت دانشگاههای کشاورزی، روستاها و مزارع با هدف افزایش تولید و تقویت تابآوری غذایی خبر داده است. بااینحال، پرسش اصلی آن است که آیا فعالسازی ظرفیتهای موجود، بدون اصلاح مشکلات ساختاری بخش کشاورزی، میتواند امنیت غذایی کشور را بهبود بخشد؟ مسعود پزشکیان در نشست مشترک با رؤسای دانشگاهها و دانشکدههای کشاورزی و اعضای کمیسیون کشاورزی مجلس، بر توسعه واحدهای تولیدی کوچکمقیاس، گلخانههای کمهزینه و استفاده از دانش دانشگاهی در مزارع تأکید کرد. او همچنین خواستار تدوین نقشه راهی متناسب با اقلیم، منابع آب و خاک و مزیتهای اقتصادی هر استان شد. این رویکرد، در صورت تبدیل شدن به برنامه اجرایی، میتواند بخشی از فاصله دیرینه میان پژوهشهای دانشگاهی و نیازهای واقعی تولیدکنندگان را کاهش دهد. امنیت غذایی فراتر از افزایش تولید یکی از نکات مهم در بررسی این برنامه، تفاوت میان افزایش تولید و تحقق امنیت غذایی است. تولید بیشتر، شرط مهم تأمین غذاست، اما بهتنهایی کافی نیست. امنیت غذایی زمانی معنا پیدا میکند که محصولات به میزان مناسب تولید شوند، مسیر انتقال آنها به بازار پایدار باشد و خانوارها نیز توان خرید مواد غذایی مورد نیاز خود را داشته باشند. بنابراین، حتی اگر برنامه توسعه مزارع و گلخانهها موفق باشد، استمرار تورم و کاهش قدرت خرید میتواند آثار آن را بر سفره مردم محدود کند. از سوی دیگر، افزایش تولید بدون توجه به الگوی مصرف، ضایعات، هزینه حملونقل و عملکرد شبکه توزیع، الزاماً به کاهش قیمت مصرفکننده منجر نمیشود. به همین دلیل، پیشنهاد رئیسجمهوری برای بررسی تمام حلقههای زنجیره ارزش، از تأمین نهاده تا عرضه محصول، از بخشهای مهم این برنامه است. چالش اصلی، تبدیل این نگاه جامع به تصمیمهایی هماهنگ میان دستگاههای مختلف خواهد بود. دانشگاه از کلاس تا مزرعه پزشکیان از دانشگاههای کشاورزی خواسته است نقش فعالتری در تولید ایفا کنند و اراضی و امکانات بلااستفاده خود را به کار گیرند. او همچنین بر آموزش عملی دانشجویان در حوزه تولید، مدیریت منابع و بازاریابی تأکید کرده است. این پیشنهاد میتواند فرصت مناسبی برای نزدیک کردن آموزش دانشگاهی به مسائل کشاورزان باشد؛ بهویژه اگر فعالیتهای دانشگاهی بر حل مشکلات مشخص هر منطقه متمرکز شوند. بااینحال، دانشگاه قرار نیست جای کشاورز یا بنگاه اقتصادی را بگیرد. مأموریت اصلی آن تولید دانش، آموزش نیروی متخصص و انتقال فناوری است. اگر بهرهبرداری اقتصادی از زمینهای دانشگاهی به هدفی مستقل تبدیل شود، ممکن است پژوهش و آموزش در حاشیه قرار گیرد. موفقیت چنین الگویی نیازمند تقسیم کار روشن است: دانشگاه راهکار علمی و خدمات تخصصی ارائه کند، کشاورز تصمیمگیر و مجری اصلی باقی بماند و دولت موانع سرمایهگذاری و دسترسی به فناوری را کاهش دهد. آب؛ محدودیتی که نمیتوان نادیده گرفت هر برنامهای برای افزایش تولید کشاورزی در ایران با یک پرسش اساسی روبهروست: منابع آب چگونه تأمین خواهد شد؟ توسعه گلخانهها و استفاده از روشهای نوین آبیاری میتواند در برخی مناطق مصرف آب به ازای هر واحد محصول را کاهش دهد، اما این نتیجه خودکار نیست. نوع محصول، شیوه مدیریت، انرژی مورد نیاز و شرایط اقلیمی در میزان صرفهجویی تأثیر دارند. به همین دلیل، تدوین الگوی کشت متناسب با ظرفیت هر منطقه باید پیش از گسترش واحدهای جدید انجام شود. توسعه تولید در مناطقی که با فشار شدید بر منابع زیرزمینی مواجهاند، بدون تعیین سقف برداشت و ارزیابی آثار محیطزیستی، ممکن است مشکلات آینده را افزایش دهد. امنیت غذایی پایدار زمانی شکل میگیرد که افزایش بهرهوری با حفاظت از آب و خاک همراه باشد. تولید کوچک؛ فرصت و محدودیت رئیسجمهوری توسعه واحدهای کوچکمقیاس و گلخانههای زودبازده را یکی از مسیرهای تقویت اقتصاد روستا معرفی کرده است. این واحدها میتوانند فرصت اشتغال و درآمد مکمل برای خانوارهای روستایی ایجاد کنند و بخشی از ظرفیتهای غیرفعال را به چرخه تولید بازگردانند. بااینحال، کوچک بودن واحد تولیدی لزوماً به معنای اقتصادی بودن آن نیست. تولیدکنندگان خرد معمولاً در خرید نهاده، دسترسی به تسهیلات، بیمه محصولات، بستهبندی و فروش با محدودیت بیشتری روبهرو هستند. اگر برای این مسائل راهحلی وجود نداشته باشد، افزایش شمار واحدهای کوچک ممکن است به پراکندگی سرمایه و کاهش قدرت رقابت آنها منجر شود. تشکیل تعاونیهای واقعی، قراردادهای فروش شفاف و دسترسی مشترک به تجهیزات میتواند بخشی از این ضعفها را جبران کند. ماشینآلات مشترک، هزینه کمتر یکی از پیشنهادهای مشخص پزشکیان، ایجاد مجموعههای خدمات مکانیزاسیون با مشارکت دانشگاهها، استادان و دانشجویان است. بر اساس این طرح، کشاورزان بهجای خرید مستقل ماشینآلات گرانقیمت، خدمات مورد نیاز خود را با تعرفه مناسب دریافت میکنند. چنین مدلی در صورت مدیریت حرفهای میتواند هزینه سرمایهگذاری را کاهش دهد و استفاده از تجهیزات را افزایش دهد. البته اجرای آن به برنامهریزی دقیق نیاز دارد. فصلهای کشت و برداشت در بسیاری از مناطق همزمان است و تقاضا برای ماشینآلات در دورههای کوتاه افزایش مییابد. بدون شبکه خدماتی منظم، تعمیرات بهموقع و قیمتگذاری شفاف، دسترسی کشاورزان به تجهیزات همچنان با مشکل مواجه خواهد بود. همچنین درآمدزایی دانشگاهها نباید موجب شود خدمات عمومی و آموزشی آنها تحت تأثیر قرار گیرد. از ذخایر امروز تا تابآوری فردا پزشکیان وضعیت ذخایر کالاهای اساسی را مطلوب توصیف کرده، اما تأکید داشته که هدف دولت تنها عبور از شرایط فعلی نیست. این تمایز اهمیت دارد؛ زیرا ذخایر راهبردی میتوانند در کوتاهمدت به مدیریت اختلالات کمک کنند، ولی امنیت غذایی بلندمدت به استمرار تولید، امکان واردات نهادههای ضروری و ثبات بازار وابسته است. از همین منظر، تابآوری به معنای قطع ارتباط با تجارت خارجی یا تلاش برای تولید همه محصولات در داخل نیست. در برخی موارد، واردات حسابشده محصولاتی که تولید آنها فشار زیادی بر منابع محدود وارد میکند، میتواند مکمل تولید داخلی باشد. سیاست مؤثر باید میان حمایت از کشاورز، حفاظت از منابع طبیعی و دسترسی مصرفکننده به غذای کافی تعادل برقرار کند. معیشت کشاورز، حلقه تعیینکننده در سخنان رئیسجمهوری، افزایش درآمد روستاییان و جلوگیری از مهاجرت نیز از نتایج مورد انتظار برنامه عنوان شده است. تحقق این اهداف به سودآوری واقعی فعالیت کشاورزی بستگی دارد. کشاورزی که با هزینه بالای نهاده، نوسان قیمت محصول و دشواری فروش روبهروست، صرفاً با توصیه به افزایش تولید انگیزه سرمایهگذاری پیدا نمیکند. برای همین، سیاستهای اعتباری، بیمهای و حمایتی باید با برنامه توسعه تولید هماهنگ شوند. همچنین حضور تشکلهای کشاورزی در تصمیمگیری اهمیت دارد؛ زیرا شناخت دقیق مشکلات محلی بدون مشارکت تولیدکنندگان ممکن نیست. برنامهای که از بالا طراحی شود اما با واقعیت اقتصادی روستا سازگار نباشد، احتمالاً در مرحله اجرا با مقاومت یا بینتیجگی مواجه خواهد شد. آزمون اجرا برای دولت برنامه اعلامشده دولت از این جهت قابل توجه است که به جای تمرکز صرف بر افزایش سطح زیر کشت، بر بهرهوری، دانش و ظرفیتهای محلی تأکید دارد. بااینحال، ارزش نهایی آن به شاخصهای قابل اندازهگیری وابسته خواهد بود: کاهش هزینه تولید، بهبود بهرهوری آب، افزایش درآمد کشاورزان، کاهش ضایعات و ثبات دسترسی خانوارها به مواد غذایی. برای دستیابی به این نتایج، لازم است مسئولیت هر دستگاه، منابع مالی، زمانبندی و شیوه ارزیابی عملکرد مشخص شود. انتشار گزارشهای دورهای از پیشرفت طرح نیز میتواند امکان اصلاح اشتباهات و نظارت عمومی را فراهم کند. امنیت غذایی با یک نشست یا مجموعهای از دستورها تأمین نمیشود؛ این هدف به سیاستی پیوسته نیاز دارد که از مزرعه آغاز شود، از شبکه توزیع عبور کند و سرانجام در قدرت خرید و کیفیت سفره خانوارها نمایان شود.