سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
در هیاهوی تحولات پرشتاب خاورمیانه، جنگ یمن همچنان به عنوان یکی از کانونهای مهم بحران منطقه در جریان است. جنگی که با وجود گذشت بیش از یک دهه، همچنان چشمانداز روشنی برای پایان آن وجود ندارد و هر روز معادلات آن پیچیدهتر از گذشته میشود. در تازهترین تحولات صورت گرفته در این خصوص عقبنشینی نیروهای مورد حمایت عربستان از مناطق مشرف به بابالمندب و تقویت موقعیت حوثیها در سواحل دریای سرخ، نشان میدهد که معادلات میدانی برخلاف انتظارات ریاض پیش میرود. این تحولات در شرایطی رخ داده که عربستان با تشکیل ائتلاف مکه و جلب حمایت پاکستان، ترکیه و مصر تلاش کرده موازنه نظامی را تغییر دهد. بااینحال، تداوم حملات به تأسیسات نفتی و فرودگاههای سعودی نشان میدهد که افزایش شمار متحدان الزاماً به معنای افزایش توانایی برای پایاندادن به جنگ نیست. در همین رابطه نیروهای دولت مورد حمایت عربستان روز یکشنبه اعلام کردند که از مناطق اطراف بابالمندب عقبنشینی کردهاند تا توان خود را بر دفاع از عدن متمرکز کنند. این تحول عملاً دستاوردهای عملیات چند هفته اخیر علیه حوثیها را تضعیف کرده است. این در حالی است که اهمیت بابالمندب صرفاً به موقعیت جغرافیایی آن محدود نبوده و به عنوان یکی از گذرگاههای حیاتی تجارت جهانی، دریای سرخ را به خلیج عدن متصل میکند. در نتیجه تسلط بر مناطق ساحلی اطراف آن، توانایی نظارت و تهدید مسیرهای کشتیرانی را افزایش میدهد. در چنین شرایطی تحول مهم دیگر، آشکارشدن ضعف ساختاری نیروهای مخالف حوثیهاست. بررسیها نشان میدهد اختلافات میان گروههای جنوبی و نیروهای وابسته به دولت مستقر در عدن، هماهنگی نظامی را دشوار کرده است. این اختلافات ریشه در اهداف متفاوت بازیگران یمنی دارد. به طوری که برخی خواهان حفظ یکپارچگی کشور هستند و برخی دیگر استقلال جنوب را دنبال میکنند. بنابراین، اشتراک آنان در مخالفت با حوثیها الزاماً به معنای برخورداری از راهبرد سیاسی مشترک نیست. از سوی دیگر تغییر فرمانده نیروهای ائتلاف سعودی نیز نشاندهنده اهمیت ناکامیهای اخیر برای ریاض است. بااینحال، تغییر فرماندهی بدون حل اختلافات سیاسی و سازمانی نمیتواند بهتنهایی موازنه جنگ را تغییر دهد. سومین مسئله، تلاش عربستان برای گسترش حمایت منطقهای است. پیمان مکه میان عربستان، پاکستان و ترکیه با هدف تقویت همکاری نظامی و ایجاد سازوکار دفاع جمعی شکل گرفته است. علاوه بر این پارلمان ترکیه این توافق را تصویب کرده، اما اعزام نیروهای نظامی همچنان مستلزم تصمیم قانونی جداگانه است. پاکستان نیز آمادگی خود را برای حمایت نظامی اعلام کرده، هرچند درباره ابعاد مشارکت عملیاتی آن ابهام وجود دارد. از سوی دیگر پارلمان مصر نیز مجوز اتخاذ اقدامات لازم برای کمک به دفاع از عربستان را صادر کرده است. بااینحال، قاهره همچنان بر ضرورت راهحل سیاسی تأکید دارد و حضور مستقیم نیروهای مصری در عملیات زمینی یمن تأیید نشده است. این ملاحظات نشان میدهد که میان اعلام حمایت سیاسی، تعهد دفاعی و ورود مستقیم به جنگ تفاوتی اساسی وجود دارد. موضوع مهم بعدی به مواضع آمریکا در این جنگ مربوط میشود. به طوری که برخلاف انتظار عربستان، دولت ترامپ تاکنون از آغاز عملیات گسترده تازه علیه حوثیها خودداری کرده است. در واقع واشنگتن درخواست ریاض برای حملات مستقیم را نپذیرفته و همکاری خود را عمدتاً به تبادل اطلاعات و پشتیبانی هدفگیری محدود کرده است. در نتیجه به گفته برخی کارشناسان این تصمیم را میتوان نشانه نگرانی آمریکا از گشودهشدن جبههای تازه در شرایط گسترش بحران منطقه دانست. بااینحال، خودداری واشنگتن از مداخله مستقیم به معنای قطع حمایت از عربستان نیست؛ بلکه نشان میدهد اولویتهای امنیتی دو متحد در موضوع یمن کاملاً یکسان نیست. موضوع بعدی توانایی حوثیها در تحمیل هزینه از طریق حملات موشکی و پهپادی است. براساس ارزیابی مؤسسه ACLED، زیرساختهای انرژی و هوانوردی عربستان از اهداف اصلی حملات ماههای اخیر بودهاند. این حملات، حتی در مواردی که رهگیری میشوند، هزینههای دفاعی و اقتصادی ایجاد میکنند. لازم به ذکر است، آسیبپذیری فرودگاهها، بنادر و تأسیسات آرامکو نیز اهمیت ویژهای دارد، زیرا اقتصاد عربستان به امنیت زیرساختهای انرژی وابسته است. همزمان بت تمامی این موارد اختلال در تنگه هرمز، اهمیت مسیر صادرات نفت از دریای سرخ را افزایش داده است. بنابراین، فشار حوثیها در بابالمندب میتواند قدرت چانهزنی آنان را فراتر از میدان جنگ یمن تقویت کند. بااینحال، نباید پیشرویهای اخیر را به معنای پیروزی قطعی حوثیها دانست. آنان نیز با محدودیتهای نظامی، اقتصادی و سیاسی مواجه بوده و تثبیت مناطق تازه تصرفشده آسان نخواهد بود. از سوی دیگر، مردم یمن همچنان اصلیترین قربانیان جنگ هستند. محاصره تعز، آوارگی گسترده و دشواری دسترسی به کمکهای انسانی نشان میدهد که ادامه درگیریها هزینهای فراتر از رقابت قدرتهای منطقهای دارد. در واقع تجربه سالهای گذشته نشان داده که برتری نظامی بهتنهایی نمیتواند اختلافات بنیادین یمن را حل کند. در نتیجه عربستان اکنون با انتخابی دشوار مواجه است؛ یعنی از یکسو ادامه جنگی پرهزینه با اتکا به متحدان تازه را در پیش دارد و از سوی دیگر ناچار به پذیرش مذاکراتی است که واقعیتهای میدانی و مطالبات گروههای مختلف یمنی را در نظر بگیرد. در همین رابطه است که میتوان گفت، شاید مهمترین درس تحولات اخیر همین باشد که تشکیل ائتلافهای بزرگتر، بدون راهبرد سیاسی روشن، الزاماً راه خروج از جنگ نیست. در واقع مسئله امروز ریاض تنها چگونگی مقابله با حوثیها نیست، بلکه یافتن راهی برای پایاندادن به بحرانی است که ابزارهای نظامی تاکنون نتوانستهاند آن را حل کنند.