شاید تصور کنید خواندن یک متن روی صفحه‌نمایش و کاغذ تفاوت چندانی ندارد اما پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد مغز این دو تجربه را دقیقاً به یک شکل پردازش نمی‌کند. به گزارش رکنا، نوع رسانه‌ای که برای مطالعه انتخاب می‌کنیم، می‌تواند بر میزان تمرکز، سازمان‌دهی اطلاعات و حتی نحوه ذخیره شدن مطالب در حافظه اثر بگذارد. بررسی‌های انجام‌شده در حوزه علوم شناختی نشان می‌دهد بخش‌های اصلی مغز که مسئول تشخیص واژه‌ها، درک معنا و پردازش زبان هستند، هنگام مطالعه روی کاغذ و نمایشگر تقریباً فعالیت مشابهی دارند. با این حال، تفاوت در میزان توجه، جهت‌یابی در متن، درگیری ذهنی و بار شناختی باعث می‌شود تجربه یادگیری در این دو روش متفاوت باشد. مطالعه روی کاغذ چگونه مغز را تغییر می‌دهد؟ پژوهشگران دانشگاه توکیو در یک مطالعه جدید بررسی کردند که آیا خواندن یک متن چاپی یا دیجیتال می‌تواند بر عملکرد مغز تأثیر بگذارد یا خیر. نتایج این تحقیق نشان داد افرادی که مطالعه خود را با نسخه کاغذی آغاز می‌کنند، درک عمیق‌تری از روایت دارند و اطلاعات را بهتر در ذهن سازمان‌دهی می‌کنند. در این پژوهش، ۲۵ داوطلب یک داستان مانگا را در دو قالب مختلف؛ نسخه چاپی و نسخه دیجیتال روی تبلت، مطالعه کردند. داستان شامل دو بخش بود که هر قسمت از زاویه دید یکی از شخصیت‌ها روایت می‌شد. پس از پایان مطالعه، شرکت‌کنندگان به پرسش‌هایی درباره جزئیات داستان پاسخ دادند؛ برخی از این پرسش‌ها تنها با درک کامل هر دو بخش روایت قابل پاسخ بودند. اسکن مغزی چه چیزی را نشان داد؟ برای بررسی فعالیت مغز، پژوهشگران از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) استفاده کردند. این فناوری تغییرات جریان خون در بخش‌های مختلف مغز را هنگام انجام فعالیت‌های ذهنی ثبت می‌کند. نتایج نشان داد افرادی که ابتدا بخش اول داستان را روی تبلت خوانده بودند و سپس ادامه آن را روی کاغذ مطالعه کردند، برای پاسخ دادن به پرسش‌های پیچیده زمان بیشتری نیاز داشتند. در مقابل، کسانی که مطالعه را با نسخه چاپی شروع کرده بودند، در پاسخ‌گویی به سؤالات دشوار عملکرد سریع‌تری داشتند. بررسی تصاویر مغزی نیز نشان داد افرادی که ابتدا کتاب چاپی را مطالعه کرده بودند، هنگام پردازش اطلاعات داستانی فعالیت کمتری در برخی نواحی زبانی لوب پیشانی داشتند. پژوهشگران این موضوع را نشانه‌ای از پردازش کارآمدتر و سازمان‌یافتگی بهتر اطلاعات در مغز می‌دانند. چرا کاغذ می‌تواند به یادگیری بهتر کمک کند؟ به گفته محققان، مزیت کاغذ فقط به کاهش حواس‌پرتی یا راحتی مطالعه محدود نمی‌شود. ویژگی‌هایی مانند حس فیزیکی صفحه، امکان به خاطر سپردن جای مطالب روی صفحه و نبود عوامل مزاحم دیجیتال می‌تواند به مغز کمک کند اطلاعات را بهتر دسته‌بندی و ذخیره کند. در مطالعه روی کاغذ، فرد معمولاً ارتباط فضایی قوی‌تری با متن برقرار می‌کند؛ یعنی موقعیت یک بخش از مطلب را در صفحه به خاطر می‌سپارد. این ویژگی ممکن است در بازیابی اطلاعات و یادآوری جزئیات نقش داشته باشد. آیا مطالعه دیجیتال مضر است؟ پژوهشگران تأکید می‌کنند مطالعه روی نمایشگر به‌خودی‌خود باعث کاهش توانایی یادگیری نمی‌شود. فناوری‌های دیجیتال مزایای زیادی دارند و دسترسی سریع به حجم زیادی از اطلاعات را امکان‌پذیر می‌کنند. با این حال، برای مطالعه عمیق، یادگیری مفاهیم پیچیده یا به خاطر سپردن طولانی‌مدت مطالب، استفاده از نسخه چاپی ممکن است مزیت‌هایی داشته باشد. این مطالعه از نخستین پژوهش‌هایی است که با استفاده از تصویربرداری مغزی، تفاوت پردازش اطلاعات هنگام مطالعه روایت روی کاغذ و نمایشگر را بررسی کرده است. البته پژوهشگران تأکید می‌کنند برای تأیید این یافته‌ها، تحقیقات گسترده‌تر با تعداد شرکت‌کنندگان بیشتر لازم است. با افزایش استفاده از تلفن همراه، تبلت و کتاب‌های دیجیتال، شناخت تأثیر این ابزارها بر عملکرد مغز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. یافته‌های جدید نشان می‌دهد اگر هدف، یادگیری عمیق و ماندگاری بیشتر مطالب باشد، هنوز هم کتاب کاغذی می‌تواند جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.