سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
نشست سه جانبه سران آمریکا ،چین وروسیه برایی برخی از ماایرانیان موجب نگرانی داشت ،چراکه خاطره خوبی بلحاظ تاریخی ازنشست سه جانبه سران کشورهای بزرگ نداریم .ولی به گمان ناظران اکنون ایران ازکارت روی میز قدرتها به بازیگر دور میز تبدیل شده است .ایران گرچه حاضرنبود اما همچون اکراین وتایوان به کارت روی میز تبدیل نشد . بااین حال این اجلاس برای ایران ازجهت دیگر ی پیامهاداشت . استقبال گرم شی جینپینگ از ترامپ در چین، آن هم در شرایطی که رئیسجمهور آمریکا در آستانه ورود به پکن در فیلیپین در نشستهایی با جهتگیری ضدچینی شرکت کرده بود، صرفاً یک رفتار تشریفاتی نبود؛ نمایش بلوغ قدرتی بود که دیگر برای اثبات خود به واکنشهای عصبی نیاز ندارد. چینیها حافظه تاریخی بلندی دارند. هنوز خاطره تحقیر سال ۱۹۹۹، زمانی که بمباران سفارت چین در بلگراد به کشتهشدن دیپلماتهای این کشور انجامید، در حافظه سیاسی پکن زنده است. بااینحال چین امروز در مواجهه با ترامپ، نه اسیر خاطرات تلخ گذشته و نه گرفتار تحریکات روزمره واشنگتن است. حتی تضعیف موقعیت داخلی ترامپ نیز مانع نشد که شی با میزبانی باشکوه از او استقبال کند. اما اهمیت نشست سهجانبه شی، ترامپ و پوتین در شنژن فراتر از رفتار میزبان است. برای نخستین بار سه قدرت بزرگ جهان در شرایطی کنار هم نشستند که هر سه با یکدیگر رقابت دارند، اما هیچکدام نمیتوانند دیگری را از معادلات جهانی حذف کنند. نشست اگرچه به توافق تعیینکنندهای درباره جنگ اوکراین یا ایران منجر نشد و بیانیه پایانی حتی نامی از این دو جنگ نبرد، اما همین سکوت نیز حامل پیام است. این نشست را نباید آغاز یک اتحاد سهجانبه یا تقسیم جهان میان سه قدرت تلقی کرد. مسئله مهمظهور نوعی واقعگرایی جدید در سیاست بینالملل است .واقعگراییای که در آن قدرتهای بزرگ بدون کنار گذاشتن رقابت، در حوزههایی که منافع مشترک دارند همکاری میکنند. آمریکا همچنان چین را رقیب اصلی خود میداند، چین همچنان در پی محدود کردن سلطه آمریکا است و روسیه نیز برای بازسازی موقعیت جهانی خود تلاش میکند؛ اما هیچیک حاضر نیستند اختلافاتشان مانع استفاده از فرصتهای مشترک شود. شی در این میان یک بازی دو سر برد را مدیریت میکند. او نهتنها از حضور ترامپ برای تثبیت جایگاه چین بهعنوان یکی از مراکز اصلی تصمیمگیری جهان بهره برد، بلکه نشان داد که حتی رئیسجمهور آمریکا نیز برای مدیریت بحرانهای جهانی ناگزیر است به پکن مراجعه کند. در این نشست، ایران یکی از موضوعات مورد توجه ترامپ بود. او پیش از نشست از ضرورت بازگشایی تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای سخن گفت و خواستار همراهی چین در این زمینه شد. بااینحال، در بیانیه مشترک سه قدرت نه نامی از ایران آمد و نه تعهدی برای حل بحران جنگ ایران اعلام شد. این سکوت را نباید به معنای حمایت پکن و مسکو از تهران خواند. اینجا همان نقطهای است که باید از خوشبینیهای سادهانگارانه درباره روابط راهبردی با چین و روسیه فاصله گرفت. پکن و مسکو دوستان ایران در برخی پروندهها هستند، اما پیش از هر چیز بازیگران مستقلی هستند که منافع ملی خود را دنبال میکنند. چین به امنیت انرژی و استمرار تجارت جهانی نیاز دارد،روسیه نیز در رقابت با غرب به موقعیت ایران و ظرفیتهای منطقهای آن توجه دارد. هیچکدام قرار نیست به خاطر ایران از تمام فرصتهای معامله با آمریکا چشمپوشی کنند. همانگونه که چین توانسته است همزمان با رقابت راهبردی با آمریکا، میزبان گرم ترامپ باشد، در بزنگاههای دیگر نیز ممکن است میان منافع خود و انتظارات تهران، اولویت را به منافع خود بدهد. برای ایران، خطر اصلی نه رابطه چین با آمریکا است و نه مذاکره احتمالی مسکو با واشنگتن؛ خطر اصلی آن است که تصور کنیم روابط راهبردی با شرق، بهخودیخود برای ما قدرت چانهزنی ایجاد میکند. قدرت چانهزنی را نمیتوان وارداتی کرد. کشوری که اقتصاد قدرتمند، ظرفیتهای متنوع همکاری، موقعیت ژئوپلیتیک فعال و دیپلماسی منعطف دارد، برای قدرتهای بزرگ شریک جذابی است .اما کشوری که تمام وزن سیاست خارجیاش را به حمایت چند قدرت دیگر گره بزند، دیر یا زود با محدودیتهای همین وابستگی روبهرو خواهد شد. درس بزرگ رفتار شی برای تهران این نیست که با آمریکا گرم بگیریم یا از رقابت با آن دست بکشیم. درس این است که منافع ملی را از هیجانات سیاسی مستقل کنیم. میتوان با آمریکا اختلاف بنیادین داشت، اما هرگز نباید اجازه داد این اختلاف، امکان استفاده از فرصتهای اقتصادی و دیپلماتیک را از کشور بگیرد. میتوان با چین و روسیه همکاری راهبردی داشت، اما نباید رابطه با شرق را جایگزین قدرت ملی و استقلال تصمیمگیری کرد. چین امروز از موضع قدرت با رقیب خود دست میدهد، زیرا میداند قدرت واقعی در تعداد دشمنان و شدت شعارها نیست .در میزان انتخابهایی است که یک کشور برای خود ایجاد کرده است. ایران نیز اگر میخواهد در نظم در حال شکلگیری جهان سهم داشته باشد، باید از سیاست خارجی واکنشی به سیاست خارجی ابتکاری عبور کند. جهان را قدرتهایی اداره میکنند که حتی از رقیب خود فرصت میسازند؛ نه کشورهایی که تمام فرصتهایشان را در سایه دشمنی با رقیب از دست میدهند.