سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
در شرایطی که فشارهای اقتصادی بر زندگی خانوارها و فعالیت بنگاههای تولیدی سایه انداخته، دو اظهارنظر تازه از سوی رئیسجمهور و سخنگوی دولت، بار دیگر مسئله رابطه میان اعتماد عمومی و کارآمدی اقتصادی را مطرح کرده است. مسعود پزشکیان در همایش سالانه بازار سرمایه، شرایط کنونی را جنگی خاموش و دشوارتر از جنگ موشکی توصیف کرد و فاطمه مهاجرانی نیز تأکید داشت پیام رئیسجمهور به مردم، درک مشکلات آنان است. هر دو سخن بر واقعیتی مهم انگشت میگذارند: عبور از تنگناهای کشور بدون همراهی جامعه و فعالان اقتصادی ممکن نیست. بااینحال، پرسش اساسی این است که چگونه میتوان این همراهی را از سطح پیامهای امیدبخش به نتایج ملموس در بازار، کارخانه و سفره خانوار رساند؟ پذیرش واقعیت؛ آغاز راه پزشکیان روز شنبه در جمع فعالان بازار سرمایه گفت کشور درگیر جنگ اقتصادی دشواری است و از تولیدکنندگان و سرمایهگذاران بابت حفظ جریان تولید قدردانی کرد. او همچنین تأکید داشت که پذیرش وجود مشکلات، نخستین گام برای حل آنهاست. این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که انکار دشواریهای معیشتی، فاصله میان برداشت رسمی و تجربه روزمره مردم را افزایش میدهد. بیان صریح محدودیتها میتواند زمینه گفتوگویی واقعبینانه میان دولت و جامعه فراهم کند. اما پذیرش مشکل، هرچند ضروری، بهتنهایی پاسخگوی انتظار عمومی نیست. شهروندی که با افزایش هزینههای زندگی روبهروست، در کنار شنیدن توضیح درباره علت بحران، میخواهد بداند چه اقدامی، در چه زمانی و با چه نتیجهای انجام خواهد شد. اعتبار سخنان مسئولان زمانی تقویت میشود که وعدهها به برنامههای زمانبندیشده و گزارشهای منظم از میزان پیشرفت تبدیل شوند. سرمایه اجتماعی با عملکرد ساخته میشود فاطمه مهاجرانی در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که دفاع از ایران هم به قدرت نظامی نیاز دارد و هم به سرمایه اجتماعی. او تأکید کرد مردم وقتی احساس کنند رئیسجمهور مشکلاتشان را میفهمد، در روزهای سخت نیز همراه کشور میمانند. این سخن به یکی از ضرورتهای مدیریت بحران اشاره دارد؛ هیچ سیاست اقتصادی دشواری بدون حداقلی از اعتماد و مشارکت عمومی به نتیجه مطلوب نمیرسد. بااینحال، احساس شنیدهشدن تنها یکی از پایههای اعتماد است. پایه دیگر، مشاهده تغییر در کیفیت خدمات عمومی و ثبات نسبی تصمیمهای اقتصادی است. اگر مردم به صرفهجویی دعوت شوند اما همزمان نشانه روشنی از کاهش اتلاف منابع در دستگاههای اجرایی نبینند، پیام همراهی ممکن است اثر خود را از دست بدهد. سرمایه اجتماعی نه با تکرار شعار، بلکه با رفتار قابل پیشبینی، عدالت در تقسیم هزینهها و پاسخگویی مسئولان تقویت میشود. زمستان و آزمون وعده انرژی یکی از بخشهای مهم سخنان رئیسجمهور به تأمین برق و گاز صنایع اختصاص داشت. پزشکیان اعلام کرد در صورت ضرورت اعمال محدودیت، تولید باید آخرین بخشی باشد که انرژی آن قطع میشود. او حتی خواستار تقدم صرفهجویی در دستگاههای دولتی بر قطع انرژی کارخانهها شد. این اولویتگذاری از منظر اشتغال و حفظ عرضه کالا قابل دفاع است؛ زیرا توقف تولید میتواند هم درآمد کارگران را کاهش دهد و هم فشار بیشتری بر قیمتها وارد کند. بااینهمه، اجرای چنین تصمیمی نیازمند سازوکاری روشن است. لازم است دولت پیش از اوج مصرف زمستانی، معیارهای توزیع محدودیت انرژی، میزان صرفهجویی دستگاههای عمومی و برنامه جبران خسارت احتمالی صنایع را اعلام کند. در غیر این صورت، تصمیم درست در سطح سیاستگذاری ممکن است در مرحله اجرا با استثناها و ناهماهنگیها روبهرو شود. حمایت از تولید زمانی واقعی است که بنگاه اقتصادی بتواند برای هفتهها و ماههای آینده برنامهریزی کند. شرکتهای زیانده و هزینهای که پنهان نمیماند رئیسجمهور در بخش دیگری از سخنانش از تداوم فعالیت بنگاههای زیانده و پرداخت پاداش به برخی مدیران آنها انتقاد کرد. او پرسید چگونه میتوان از مهار کسری و جلوگیری از خلق پول سخن گفت، اما زیان شرکتها را همچنان از منابع عمومی جبران کرد. این پرسش، به یکی از مسائل دیرپای مدیریت اقتصادی کشور مربوط میشود: هزینه تصمیمهای ناکارآمد در نهایت به بودجه عمومی و قدرت خرید جامعه منتقل میشود. نکته مهم آن است که اصلاح بنگاههای زیانده نباید به تغییر چند مدیر یا اعلام فهرستی از شرکتها محدود بماند. انتشار صورتهای مالی قابل فهم، تعیین شاخصهای بهرهوری و ارزیابی مستقل عملکرد میتواند نشان دهد کدام شرکت نیازمند اصلاح مدیریت، کدام نیازمند تغییر ساختار و کدام مستلزم تصمیمی بنیادیتر است. البته در این مسیر باید حقوق کارکنان و پیامدهای اجتماعی تصمیمها نیز مورد توجه قرار گیرد. قیمتگذاری؛ میان تولیدکننده و مصرفکننده پزشکیان همچنین از قیمتگذاری دستوری انتقاد کرد، اما هشدار داد که حذف آن به معنای آزادی افزایش خودسرانه قیمتها نیست. این تمایز در شرایط کنونی اهمیت دارد. تحمیل قیمت پایینتر از هزینه واقعی میتواند تولید را تضعیف کند؛ در مقابل، رهاسازی شتابزده بازار بدون رقابت و نظارت مؤثر، فشار بیشتری بر مصرفکننده وارد خواهد کرد. بنابراین، اصلاح قیمتها باید با تقویت رقابت، شفافیت هزینهها و حمایت هدفمند از گروههای آسیبپذیر همراه باشد. دولت نمیتواند از یک سو انتظار سرمایهگذاری و افزایش تولید داشته باشد و از سوی دیگر، درباره پیامدهای معیشتی اصلاحات اقتصادی توضیح روشنی ارائه نکند. سیاست موفق باید هم امکان ادامه فعالیت بنگاه را حفظ کند و هم از انتقال بیضابطه هزینهها به خانوار جلوگیری کند. از گفتوگو تا تعهد قابل سنجش رئیسجمهور بر ضرورت اصلاح مقررات مخل کسبوکار، شایستهسالاری و رفع نابرابری در تخصیص منابع میان تهران و استانها نیز تأکید کرد. این موضوعات نشان میدهد دولت تصویری نسبتاً گسترده از مسائل ساختاری پیش رو دارد. بااینحال، گستردگی فهرست مشکلات، ضرورت اولویتبندی را دوچندان میکند. پرداختن همزمان به همه مسائل بدون تعیین مسئول مشخص و جدول زمانی، خطر پراکندگی اقدامات را افزایش میدهد. راه مؤثرتر آن است که دولت چند تعهد محدود اما قابل اندازهگیری اعلام کند؛ برای مثال کاهش قطعی انرژی صنایع، انتشار عملکرد شرکتهای زیانده و حذف مقررات مشخصی که سرمایهگذاری را دشوار کردهاند. ارائه گزارش دورهای از پیشرفت این تعهدات میتواند گفتوگوی دولت و مردم را از سطح برداشتهای کلی به ارزیابی نتایج منتقل کند. در نهایت، سخنان پزشکیان و مهاجرانی دو بخش مکمل یک ضرورت ملی را یادآوری میکند: شناخت دشواریها و حفظ اعتماد عمومی. با وجود این، حلقه تعیینکننده میان آن دو، کیفیت اجراست. مردم در شرایط سخت بیش از وعدههای بزرگ، به تصمیمهای روشن، رفتار منصفانه و نشانههای کوچک اما واقعی بهبود نیاز دارند. اگر دولت بتواند در همین حوزههای مشخص پاسخگویی بیشتری نشان دهد، پیام درک مشکلات نیز معنایی عملی پیدا خواهد کرد؛ معنایی که سرمایه اجتماعی را نه فقط در روزهای بحران، بلکه در مسیر بازسازی اقتصاد حفظ میکند.