سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
جهان امروز در یکی از حساسترین مقاطع بازآرایی نظم بینالمللی قرار گرفته است؛ نظمی که در آن، قواعد تثبیتشده گذشته با چالشهای جدی مواجه شده و مناسبات قدرت، بیش از آنکه بر مبنای توافقات جمعی و نهادهای بینالمللی استوار باشد، تحت تأثیر رقابتهای ژئوپلیتیکی، ملاحظات امنیتی و منافع اقتصادی قدرتهای بزرگ قرار گرفته است. در چنین شرایطی، خبر برگزاری نشست سهجانبه آمریکا، روسیه و چین در شنژن، صرفاً یک رویداد دیپلماتیک معمولی نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از تلاش بازیگران اصلی نظام بینالملل برای مدیریت بحرانهایی باشد که دامنه پیامدهای آنها از مرزهای منطقهای فراتر رفته است. اهمیت این نشست، فارغ از دستورکار رسمی و نتایج احتمالی آن، در ترکیب بازیگران و موضوعات مورد بحث نهفته است. سه قدرتی که در بسیاری از پروندههای راهبردی جهان دارای اختلافات بنیادین هستند، اکنون در شرایطی به گفتوگو نزدیک میشوند که اقتصاد جهانی با نااطمینانیهای فزاینده، جنگ اوکراین با پیچیدگیهای امنیتی و سیاسی و بحران تنگه هرمز با پیامدهای بالقوه گسترده برای امنیت انرژی و تجارت بینالمللی مواجه است. بااینحال، نباید از کنار یک واقعیت بنیادین بهسادگی عبور کرد؛ همنشینی قدرتهای بزرگ الزاماً به معنای همگرایی راهبردی آنها نیست. دیپلماسی در جهان امروز بیش از آنکه عرصه همسویی کامل منافع باشد، میدان مدیریت تضاد منافع است. آمریکا، روسیه و چین هرکدام از منظری متفاوت به تحولات جهانی مینگرند و طبیعی است که هیچیک حاضر نباشند ملاحظات راهبردی خود را بهآسانی قربانی توافقی مشترک کنند. بنابراین، اگرچه امکان تفاهم بر سر مهار بحرانها وجود دارد، اما تبدیل چنین تفاهمی به یک نظم پایدار و مورد پذیرش همه بازیگران، مسئلهای بهمراتب پیچیدهتر خواهد بود. در میان موضوعات احتمالی این نشست، پرونده ایران و تحولات تنگه هرمز از جایگاه ویژهای برخوردار است. دلیل این اهمیت را باید در پیوند مستقیم امنیت منطقه با اقتصاد جهانی جستوجو کرد. تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه جغرافیایی نیست؛ بلکه یکی از شریانهای حیاتی اقتصاد بینالمللی است که هرگونه اختلال در آن میتواند بر بازار انرژی، هزینه حملونقل، زنجیره تأمین و حتی شاخصهای تورمی اقتصادهای بزرگ تأثیر بگذارد. از این منظر، بحران تنگه هرمز دیگر صرفاً مسئلهای میان ایران و آمریکا نیست؛ بلکه به موضوعی با ابعاد بینالمللی تبدیل شده است. چین بهعنوان یکی از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی جهان، روسیه با توجه به ملاحظات ژئوپلیتیکی و اقتصادی خود و آمریکا بهواسطه جایگاهش در معادلات امنیتی منطقه، هرکدام انگیزههایی برای جلوگیری از گسترش بحران دارند. اما پرسش اساسی اینجاست که آیا اشتراک منافع این سه قدرت در جلوگیری از تشدید تنش، میتواند به توافقی منجر شود که منافع و ملاحظات امنیتی ایران را نیز تأمین کند؟ واقعیت آن است که نمیتوان انتظار داشت واشنگتن، مسکو و پکن صرفاً بر مبنای ضرورت ثبات منطقهای به تفاهمی برسند که تمام مطالبات تهران را پوشش دهد. هر سه کشور، در کنار همکاریهای احتمالی، محاسبات مستقل و گاه متعارضی دارند. از همین رو، ایران باید میان فرصت دیپلماتیک ناشی از این نشست و تصور اتکای راهبردی به تصمیم قدرتهای بزرگ تمایز قائل شود. یکی از پیچیدهترین ابعاد پرونده ایران و آمریکا، نابرابری میان سطح مطالبات و میزان تضمینهای متقابل است. تجربه مذاکرات گذشته نشان داده است که دستیابی به یک توافق روی کاغذ، لزوماً به معنای برخورداری از ضمانت اجرایی کافی نیست. ایران در هرگونه مسیر دیپلماتیک، با مجموعهای از مطالبات و ملاحظات اساسی مواجه است؛ از جمله پایان دادن به اقدامات نظامی، رفع محدودیتها و فشارهای اقتصادی، تعیین تکلیف محاصره و تحریمها، تضمین عدم تکرار اقدامات خصمانه و تعریف چارچوبی روشن برای موضوع هستهای و مواد غنیشده ۶۰ درصدی، در مقابل، آمریکا نیز مطالباتی در حوزه هستهای و ترتیبات مربوط به تنگه هرمز دارد. مسئله اینجاست که چگونه میتوان میان این مطالبات، توازن ایجاد کرد تا توافق احتمالی به ابزاری برای تحمیل تعهدات یکطرفه تبدیل نشود؟ اینجا مفهوم ضمانت اجرایی اهمیت پیدا میکند. تهران نمیتواند صرفاً به تغییر مواضع سیاسی دولت آمریکا یا وعدههای دیپلماتیک آن اتکا کند. آنچه اهمیت دارد، ایجاد سازوکاری است که اجرای تعهدات را قابل سنجش و تخطی از آنها را دارای هزینه مشخص کند. در این میان، نقش چین و روسیه میتواند قابل توجه باشد. اگر این دو کشور حاضر باشند در چارچوبی مشخص، بر اجرای تعهدات طرفین نظارت کنند و برای جلوگیری از نقض توافق از ظرفیت دیپلماتیک خود بهره بگیرند، امکان شکلگیری اعتماد نسبی افزایش خواهد یافت. البته نظارت سیاسی این دو کشور بهتنهایی کافی نیست و باید با سازوکارهای حقوقی، فنی و بینالمللی همراه شود. تضاد منافع قدرتها و استقلال تصمیمگیری ایران نکته دیگری که در تحلیل این نشست نباید نادیده گرفته شود، تفاوت میان منافع ایران و ترجیحات راهبردی سه قدرت جهانی است. ممکن است واشنگتن، مسکو و پکن در ضرورت بازگشایی مسیرهای تجاری و جلوگیری از اختلال در بازار انرژی اشتراک نظر داشته باشند، اما این اشتراک نظر لزوماً به معنای پذیرش تمام مؤلفههای قدرت منطقهای ایران نیست. هرکدام از این کشورها در پی حفظ و گسترش حوزه نفوذ خود هستند و طبیعی است که در برخی موضوعات، ترجیح دهند معادلات منطقهای در چارچوبی تنظیم شود که با منافع راهبردی آنها سازگارتر باشد. از همین رو، تهران باید مراقب باشد که مدیریت بحران به قیمت نادیده گرفتن ملاحظات امنیت ملی و منافع بلندمدت کشور تمام نشود. البته این مسئله به معنای فاصله گرفتن از دیپلماسی یا بیاعتنایی به فرصتهای بینالمللی نیست؛ بلکه دقیقاً بر ضرورت دیپلماسی هوشمندانه، مبتنی بر واقعگرایی و برخوردار از قدرت چانهزنی تأکید دارد. در چنین شرایطی، هنر سیاست خارجی آن است که از تضاد منافع قدرتهای بزرگ برای ایجاد فضای مانور دیپلماتیک استفاده کند، نه اینکه سرنوشت منافع ملی را به توافقات احتمالی آنها گره بزند. به بیان دیگر، ایران باید بتواند از ظرفیت رقابت میان قدرتها برای تأمین منافع خود بهره بگیرد، بدون آنکه به ابزار رقابت هیچیک از آنها تبدیل شود. در سالهای اخیر، اهمیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز بیش از گذشته در محاسبات امنیتی و اقتصادی جهان برجسته شده است. این اهمیت نشان میدهد که امنیت آبراههای بینالمللی و امنیت اقتصادی کشورها، پیوندی ناگسستنی با ثبات سیاسی منطقه دارد. بااینحال، باید توجه داشت که تبدیل ظرفیت ژئوپلیتیکی به دستاورد دیپلماتیک، نیازمند محاسبه دقیق هزینه و فایده است. قدرت چانهزنی زمانی به نتیجه پایدار منجر میشود که بتوان آن را در قالب توافقات متوازن، منافع اقتصادی و تضمینهای امنیتی تثبیت کرد. از این منظر، موضوع تنگه هرمز نباید صرفاً در چارچوب بازگشایی یا محدودیت تردد کشتیها بررسی شود؛ بلکه باید به بستری برای تعریف ترتیبات پایدار امنیت دریایی، احترام به حقوق کشورهای ساحلی و جلوگیری از اقدامات تنشزا تبدیل شود. اگر نشست شنژن بتواند زمینهای برای چنین تفاهمی فراهم کند، میتوان آن را گامی در جهت کاهش تنش دانست؛ اما اگر موضوع صرفاً به بازگشایی مسیرهای دریایی بدون توجه به نگرانیهای امنیتی ایران محدود شود، نمیتوان انتظار داشت که چنین تفاهمی به حل پایدار بحران منجر شود. در نهایت، باید میان توقف موقت تنش و پایان واقعی بحران تفاوت قائل شد. وضعیت نه جنگ و نه صلح، محصول مجموعهای از اختلافات انباشتهشده، فقدان اعتماد متقابل، نبود تضمینهای معتبر و استمرار سیاستهای فشار است. بنابراین، پایان دادن به این وضعیت نیز مستلزم حل مجموعهای از مسائل بههمپیوسته خواهد بود. نشست شنژن میتواند فرصتی برای آغاز یک مسیر تازه باشد؛ مسیری که در آن، بهجای تشدید تقابل نظامی، منطق گفتوگو و تفاهم جایگزین شود. اما تحقق چنین مسیری به اراده سیاسی طرفین، پذیرش واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه و احترام به حقوق و منافع متقابل وابسته است. آمریکا باید بپذیرد که نمیتوان از یک کشور انتظار داشت در شرایط تهدید نظامی و فشار اقتصادی، بدون دریافت تضمینهای معتبر، به تعهدات یکجانبه تن دهد. در مقابل، ایران نیز باید با حفظ اصول و ملاحظات امنیت ملی، از فرصتهای دیپلماتیک برای کاهش هزینههای اقتصادی و سیاسی تقابل استفاده کند. در این میان، چین و روسیه نیز باید نشان دهند که نقش آنها صرفاً به میانجیگری برای مدیریت مقطعی بحران محدود نمیشود و آمادگی دارند برای ایجاد سازوکارهای پایدار و متوازن، مسئولیت سیاسی و دیپلماتیک بپذیرند. صلح پایدار محصول توافق قدرتهای بزرگ بر سر سرنوشت دیگر کشورها نیست؛ بلکه نتیجه پذیرش متقابل منافع، حقوق و ملاحظات امنیتی بازیگران اصلی است. نشست شنژن اگر بتواند این واقعیت را به نقطه مشترک گفتوگوهای خود تبدیل کند، شاید فرصتی برای عبور از بنبست کنونی فراهم آورد. اما اگر قرار باشد ایران صرفاً موضوع معامله و چانهزنی سه قدرت جهانی باشد، نباید انتظار داشت که چنین نشستی بهتنهایی معادله پیچیده تهران و واشنگتن را تغییر دهد. اکنون پرسش اصلی این نیست که سه قدرت جهانی درباره ایران به چه تفاهمی خواهند رسید؛ پرسش مهمتر آن است که آیا این قدرتها حاضرند واقعیت جایگاه ایران در معادلات منطقهای را به رسمیت بشناسند و بپذیرند که هیچ توافق پایداری بدون مشارکت، اراده و پذیرش طرف ایرانی شکل نخواهد گرفت؟