ابتکار- سفر مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، به ازبکستان و دیدار با رهبران کشورهای آسیای مرکزی، نشانه‌ای از تغییر اولویت‌های سیاست خارجی دولت دونالد ترامپ است. در شرایطی که جنگ‌ها و بحران‌های بین‌المللی همچنان بخش مهمی از دستور کار واشنگتن را تشکیل می‌دهند، روبیو مأموریت یافته است روابط اقتصادی آمریکا را در منطقه‌ای گسترش دهد که از نظر منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی و رقابت قدرت‌های بزرگ اهمیت ویژه‌ای دارد. خبرگزاری رویترز در تحلیلی از این سفر، به تقسیم کار تازه‌ای در دولت ترامپ اشاره کرده است؛ تقسیم کاری که براساس آن، مدیریت برخی پرونده‌های حساس به فرستادگان ویژه و دیگر مقام‌های ارشد سپرده شده و وزیر امور خارجه بیشتر بر توسعه روابط اقتصادی و دیپلماتیک متمرکز شده است. تقسیم کار تازه در واشنگتن یکی از نکات قابل توجه در گزارش رویترز، کاهش حضور مستقیم روبیو در برخی مذاکرات حساس سیاست خارجی آمریکاست. او از زمان تصدی وزارت امور خارجه به کی‌یف یا مسکو سفر نکرده و در مذاکرات اخیر مقام‌های آمریکایی و اوکراینی در فلوریدا نیز حضور نداشته است. همچنین در مذاکرات صلح ایران و آمریکا در پاکستان، جی. دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور، نمایندگی واشنگتن را بر عهده داشت. در مقابل، چهره‌هایی مانند استیو ویتکاف و جارد کوشنر در مدیریت پرونده‌های پیچیده دیپلماتیک نقش پررنگ‌تری پیدا کرده‌اند. این وضعیت لزوماً به معنای کاهش جایگاه وزیر امور خارجه نیست، بلکه می‌تواند بازتاب شیوه مدیریتی ترامپ باشد که ترجیح می‌دهد برخی مذاکرات حساس را از طریق افراد مورد اعتماد خود پیش ببرد. بااین‌حال، چنین الگویی پرسش‌هایی درباره میزان هماهنگی میان وزارت امور خارجه، کاخ سفید و فرستادگان ویژه ایجاد می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که تصمیم‌های سیاسی و امنیتی نیازمند پیگیری مستمر دیپلماتیک باشند. آسیای مرکزی؛ میدان رقابت قدرت‌ها آسیای مرکزی به دلیل قرار گرفتن میان روسیه، چین، ایران و افغانستان، جایگاهی مهم در معادلات ژئوپلیتیکی اوراسیا دارد. پنج کشور قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و قرقیزستان که در قالب سازوکار همکاری «پنج به‌علاوه یک» با آمریکا گفت‌وگو می‌کنند، از ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه انرژی، معادن و مسیرهای ترانزیتی برخوردارند. روسیه همچنان از پیوندهای تاریخی، اقتصادی و امنیتی گسترده‌ای با این کشورها برخوردار است. چین نیز طی سال‌های گذشته با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، تجارت و حمل‌ونقل، حضور اقتصادی خود را تقویت کرده است. در چنین شرایطی، واشنگتن تلاش می‌کند بدون ورود مستقیم به تقابل امنیتی با مسکو و پکن، سهم بیشتری از فرصت‌های اقتصادی منطقه به دست آورد. برای کشورهای آسیای مرکزی نیز گسترش روابط با آمریکا می‌تواند ابزاری برای متنوع‌سازی شرکای خارجی و کاهش وابستگی به یک قدرت مشخص باشد. معادن کمیاب؛ هدف اصلی واشنگتن براساس گزارش رویترز، دسترسی به مواد معدنی راهبردی از مهم‌ترین اهداف اقتصادی سفر روبیو محسوب می‌شود. این مواد در صنایع پیشرفته، تولید تجهیزات الکترونیکی، فناوری‌های نوین انرژی و بخش‌هایی از صنایع دفاعی کاربرد دارند. اهمیت آن‌ها در شرایطی افزایش یافته که آمریکا به دنبال متنوع‌سازی زنجیره تأمین و کاهش وابستگی به منابع تحت نفوذ چین است. همراهی بیش از ۲۰۰ مدیر تجاری با روبیو در سفر ازبکستان نیز نشان می‌دهد واشنگتن قصد دارد مناسبات سیاسی را به قراردادهای اقتصادی و سرمایه‌گذاری‌های مشخص پیوند بزند. البته بهره‌برداری از ذخایر معدنی منطقه تنها به دستیابی به توافق‌های سیاسی محدود نیست. توسعه زیرساخت، تأمین سرمایه، فناوری استخراج و دسترسی به مسیرهای صادراتی نیز در موفقیت این همکاری‌ها تعیین‌کننده خواهد بود. سایه روسیه بر روابط اقتصادی گسترش حضور آمریکا در آسیای مرکزی با موانع سیاسی نیز روبه‌روست. مقام‌های غربی معتقدند برخی مسیرهای تجاری منطقه در انتقال کالاهای مشمول تحریم‌های روسیه نقش داشته‌اند. از این منظر، واشنگتن علاوه بر توسعه همکاری اقتصادی، به دنبال افزایش نظارت بر مبادلات و محدود کردن مسیرهای دور زدن تحریم‌هاست. بااین‌حال، کشورهای آسیای مرکزی به دلیل وابستگی‌های اقتصادی و ارتباطات تاریخی با روسیه، نمی‌توانند به‌آسانی روابط خود با مسکو را کنار بگذارند. به همین دلیل، احتمالاً سیاست این کشورها بر حفظ توازن میان قدرت‌های مختلف استوار خواهد ماند؛ رویکردی که امکان جذب سرمایه خارجی را بدون پذیرش تعهدات پرهزینه سیاسی فراهم می‌کند. معادله آسیای مرکزی برای ایران تحرک تازه آمریکا در آسیای مرکزی برای ایران نیز اهمیت دارد. کشورهای این منطقه در همسایگی جغرافیایی ایران قرار دارند و بخشی از ظرفیت توسعه تجارت و ترانزیت کشور به همکاری با آن‌ها وابسته است. افزایش حضور اقتصادی واشنگتن می‌تواند رقابت بر سر مسیرهای حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری و دسترسی به بازارهای منطقه را تشدید کند. بااین‌حال، ایران از مزیت دسترسی به آب‌های آزاد و ظرفیت اتصال آسیای مرکزی به بنادر جنوبی برخوردار است. توسعه زیرساخت‌های ریلی، تسهیل تجارت و تقویت همکاری‌های اقتصادی می‌تواند به حفظ جایگاه ایران در شبکه ارتباطی منطقه کمک کند. برای تهران، اهمیت این تحولات بیش از آنکه در رقابت سیاسی مستقیم با آمریکا باشد، در ضرورت بهره‌گیری مؤثرتر از ظرفیت‌های اقتصادی و جغرافیایی خود نهفته است. دیپلماسی اقتصادی به سبک ترامپ برنامه سفر روبیو پس از ازبکستان با دیدار از شهرهای بمبئی و جامنگر هند ادامه خواهد یافت؛ جایی که ملاقات با مدیران تجاری، از جمله مسئولان صنایع ریلاینس، در دستور کار قرار دارد. این برنامه نشان می‌دهد دولت ترامپ در کنار مدیریت بحران‌های امنیتی، توجه ویژه‌ای به منافع تجاری و زنجیره‌های تأمین دارد. در این چارچوب، سفرهای دیپلماتیک تنها برای مذاکره درباره اختلافات سیاسی انجام نمی‌شوند، بلکه فرصتی برای دستیابی به منابع، بازارها و قراردادهای اقتصادی هستند. سفر روبیو به آسیای مرکزی را می‌توان نشانه‌ای از تلاش واشنگتن برای تبدیل نفوذ اقتصادی به قدرت ژئوپلیتیکی دانست؛ راهبردی که موفقیت آن به واکنش روسیه و چین و میزان استقبال کشورهای منطقه وابسته خواهد بود.