سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
گروه بینالملل - درحالیکه نگاه رسانههای جهان به دیدار دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شهر شنژن چین دوخته شده بود، تحولی کمتر دیدهشده در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه جریان داشت. کشورهایی که سالها امنیت و تجارت خود را بر روابط با قدرتهای بزرگ استوار کرده بودند، اکنون در جستوجوی مسیرهای تازهای برای کاهش وابستگی هستند. کانادا و ژاپن، دو متحد نزدیک آمریکا، نمونههای برجسته این تغییر محسوب میشوند؛ کشورهایی که با وجود تفاوتهای جغرافیایی و امنیتی، به نتیجه مشترکی رسیدهاند: اتکای بیش از اندازه به واشنگتن یا پکن میتواند هزینههای سنگینی داشته باشد. به گزارش رویترز، در شرایطی که ترامپ تلاش میکند مناسبات جهانی را از طریق گفتوگو با رهبران چین و روسیه بازتعریف کند، قدرتهای میانی نیز به دنبال گسترش روابط اقتصادی و امنیتی مستقل هستند. این تحرکات نشانه شکلگیری نظمی است که در آن کشورهای متوسط دیگر نمیخواهند صرفاً تماشاگر تصمیمهای قدرتهای بزرگ باشند. شنژن؛ دو روایت از یک اجلاس دیدار سهجانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه در شنژن، مهمترین رویداد سیاسی اجلاس اپک بود. ترامپ این نشست را حتی بزرگتر از کنفرانس یالتا توصیف کرد؛ نشستی تاریخی که در سال ۱۹۴۵ درباره ترتیبات اروپا پس از جنگ جهانی دوم برگزار شد. بااینحال، اهمیت نشست شنژن تنها به گفتوگوهای سه قدرت محدود نمیشود. همزمان با نمایش دیپلماسی رهبران بزرگ، کشورهای دیگر تلاش کردند منافع خود را از مسیر توافقهای تجاری، همکاریهای صنعتی و مشارکتهای امنیتی دنبال کنند. این دو روند تصویری متفاوت از آینده روابط بینالملل ارائه میکنند. قدرتهای بزرگ به دنبال تثبیت جایگاه خود در مدیریت بحرانهای جهانی هستند، اما قدرتهای میانی نگراناند که تصمیمهای راهبردی بدون مشارکت مؤثر آنها اتخاذ شود. نتیجه این نگرانی، تلاش برای ایجاد گزینههای جایگزین در سیاست خارجی است. کانادا؛ فاصلهگیری بدون قطع رابطه مارک کارنی، نخستوزیر کانادا، از چهرههای اصلی این رویکرد تازه است. او که پیشتر بر ضرورت همکاری قدرتهای میانی تأکید کرده بود، در حاشیه اجلاس شنژن تلاش کرد روابط اقتصادی کشورش را متنوعتر کند. بر اساس گزارش رویترز، کانادا مذاکرات تجارت آزاد با فیلیپین را به پایان رسانده و به دستیابی به توافق اقتصادی گستردهتر با اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا نزدیک شده است. این تحولات نشان میدهد اتاوا به دنبال بازارهایی فراتر از روابط سنتی خود با آمریکا است. کارنی همچنین با شی جینپینگ درباره تمدید توافق تعرفهای تا سال ۲۰۲۸ به تفاهم رسید. بر اساس این توافق، چین تسهیلات تعرفهای را برای ۴۰۰ میلیون دلار کانادا کالای بیشتر، از جمله گوشت خوک و میگو، گسترش میدهد و کانادا نیز موانع واردات برخی محصولات فولادی و آلومینیومی چین را کاهش خواهد داد. این توافق به معنای تغییر کامل جهتگیری کانادا نیست؛ بلکه تلاشی برای کاهش آسیبپذیری اقتصادی در برابر تصمیمهای تجاری واشنگتن محسوب میشود. ژاپن؛ جستوجوی شرکای جایگزین وضعیت ژاپن با کانادا تفاوت اساسی دارد. توکیو به دلیل تنشهای امنیتی با چین و وابستگی گسترده به حمایت نظامی آمریکا، امکان نزدیکی اقتصادی مشابه اتاوا به پکن را ندارد. سانائه تاکایچی، نخستوزیر ژاپن، در سفر به مانیل تلاش کرد همکاری با کشورهای جنوب شرق آسیا را گسترش دهد. تأمین مواد معدنی حیاتی، تقویت زنجیرههای تأمین و افزایش همکاریهای انرژی با کره جنوبی از محورهای اصلی این رایزنیها بود. ژاپن همچنین با اتحادیه آسهآن بیانیه مشترکی درباره تابآوری اقتصادی تصویب کرد. هدف این اقدامات، کاهش وابستگی به منابع محدود تأمین کالاهای راهبردی و افزایش قدرت مانور اقتصادی در شرایط بحرانی است. برای توکیو، موضوع فراتر از تجارت است. نزدیکی ترامپ به شی جینپینگ نگرانیهایی درباره میزان تعهد واشنگتن به متحدان آسیایی ایجاد کرده است. ژاپن همچنان به حمایت نظامی آمریکا نیاز دارد، اما تلاش میکند در حوزه اقتصاد و فناوری استقلال بیشتری به دست آورد. پایان دوران اعتماد بیقیدوشرط؟ یکی از مهمترین پیامهای تحولات اخیر، تغییر برداشت متحدان آمریکا از قابلیت پیشبینی سیاستهای واشنگتن است. سیاست تعرفهای ترامپ نشان داده که حتی شرکای سنتی نیز ممکن است با فشارهای اقتصادی آمریکا مواجه شوند. در سوی مقابل، وابستگی گسترده به زنجیرههای تأمین چین نیز برای بسیاری از کشورها نگرانیآفرین شده است. محدودیتهای تجاری و رقابت بر سر فناوریهای حساس، ضرورت متنوعسازی منابع واردات را افزایش دادهاند. ژائو مینگهائو، کارشناس روابط بینالملل دانشگاه فودان شانگهای، در گفتوگو با رویترز تأکید کرده که کشورها علاوه بر کاهش وابستگی به اقتصاد چین، در حال مدیریت خطرات ناشی از اتکا به آمریکا هستند. این ارزیابی نشان میدهد مسئله اصلی قدرتهای میانی انتخاب یکی از دو اردوگاه نیست؛ بلکه کاهش هزینههای وابستگی به هر دو قدرت است. آنها میخواهند بدون قطع روابط موجود، امکان تصمیمگیری مستقلتری داشته باشند. مواد معدنی؛ ابزار تازه قدرت یکی از عرصههای اصلی این رقابت، دسترسی به مواد معدنی حیاتی است؛ منابعی که در صنایع پیشرفته، خودروهای برقی، تجهیزات دفاعی و فناوریهای نوین کاربرد دارند. چین در بخشهایی از زنجیره فرآوری این مواد جایگاه مهمی دارد و همین مسئله نگرانی کشورهای صنعتی را افزایش داده است. ژاپن و کانادا تلاش میکنند با همکاری یکدیگر و توسعه روابط با اروپا، مسیرهای تأمین جایگزین ایجاد کنند. رویترز گزارش داده که کانادا و اتحادیه اروپا ماه گذشته همکاری تازهای در حوزه انرژی و فناوری آغاز کردند. ژاپن نیز در پروژه ساخت جنگنده پیشرفته با بریتانیا و ایتالیا مشارکت دارد و پیشتر توافقی برای تأمین عناصر خاکی کمیاب سنگین از یک پالایشگاه فرانسوی منعقد کرده است. این همکاریها نشان میدهد مفهوم امنیت ملی دیگر به تجهیزات نظامی محدود نیست. دسترسی پایدار به مواد اولیه، فناوری و بازارهای صادراتی نیز به بخشی از محاسبات راهبردی کشورها تبدیل شده است. ائتلافهای کوچک، منافع بزرگ قدرتهای میانی برخلاف آمریکا، چین و روسیه توانایی تعیین یکجانبه قواعد جهانی را ندارند، اما میتوانند از طریق همکاریهای چندجانبه وزن اقتصادی و سیاسی خود را افزایش دهند. گسترش روابط کانادا با آسهآن، همکاری ژاپن با کره جنوبی و مشارکتهای صنعتی با اروپا، نمونههایی از این الگو هستند. چنین توافقهایی الزاماً به تشکیل بلوکهای سیاسی تازه منجر نمیشوند؛ بلکه شبکهای از همکاریهای انعطافپذیر ایجاد میکنند که کشورها میتوانند متناسب با منافع خود از آنها بهره ببرند. مزیت این رویکرد آن است که وابستگی به یک شریک کاهش مییابد، بدون آنکه روابط با شرکای دیگر قطع شود. بااینحال، محدودیتهای آن نیز روشن است. ایجاد زنجیرههای تأمین جدید زمانبر و پرهزینه است و همکاری اقتصادی نمیتواند بهسرعت جایگزین تضمینهای امنیتی آمریکا شود. نظم جهانی در حال بازتعریف تحولات شنژن نشان میدهد رقابت قدرتهای بزرگ، برخلاف تصور اولیه، لزوماً به انفعال کشورهای دیگر منجر نمیشود. افزایش فشارهای اقتصادی و امنیتی میتواند آنها را به گسترش همکاریهای مستقل ترغیب کند. البته توانایی کشورها برای اجرای این سیاست یکسان نیست. کانادا به دلیل موقعیت جغرافیایی و روابط اقتصادی خود امکان گفتوگوی مستقیم با چین را دارد، درحالیکه ژاپن به سبب ملاحظات امنیتی ناچار است مسیر متفاوتی انتخاب کند. ناروشیگه میچیشیتا، استاد مؤسسه ملی مطالعات سیاستگذاری ژاپن، معتقد است همکاری قدرتهای میانی نمیتواند جایگزین نفوذ آمریکا شود، اما تابآوری آنها را افزایش میدهد. این تمایز برای فهم آینده نظم جهانی اهمیت دارد. هدف قدرتهای میانی حذف نقش آمریکا یا چین نیست؛ آنها میخواهند هزینه وابستگی را کاهش دهند و در برابر تغییرات ناگهانی سیاست قدرتهای بزرگ آسیبپذیری کمتری داشته باشند. در نهایت، شاید مهمترین پیام اجلاس شنژن نه در تصاویر دیدار ترامپ، پوتین و شی، بلکه در توافقهایی نهفته باشد که دور از کانون توجه رسانهها شکل گرفت. جهانی که قدرتهای بزرگ درباره آینده آن مذاکره میکنند، همزمان شاهد تلاش کشورهایی است که نمیخواهند سرنوشت اقتصادی و امنیتی خود را تنها به تصمیم دیگران واگذار کنند. این روند میتواند یکی از ویژگیهای تعیینکننده نظم بینالمللی سالهای آینده باشد.