سرمقاله
صفحات روزنامه
اخبار آنلاین
در حالی که کشورمان در شرایط ویژهای از تحولات سیاسی و امنیتی قرار دارد و پیامدهای جنگ اخیر، ضرورت بازنگری در برخی معادلات سیاست خارجی را بیش از گذشته آشکار کرده، پرسش درباره چگونگی مواجهه ایران با نظم در حال تغییر بینالمللی اهمیت تازهای یافته است. در واقع تحولات پرشتاب خاورمیانه، تشدید رقابت قدرتهای بزرگ، تغییر موازنههای امنیتی و ابهام درباره آینده مناسبات تهران و واشنگتن، سیاست خارجی ایران را با مجموعهای از فرصتها و چالشهای پیچیده روبهرو کرده است. در چنین شرایطی، مسئله فقط به مدیریت پیامدهای جنگ مرتبط نمیشود و چگونگی تبدیل تجربههای حاصل از دو جنگ اخیر به راهبردی منسجم برای حفظ امنیت ملی، تقویت بازدارندگی و بهرهگیری مؤثر از ظرفیتهای دیپلماتیک از جمله موارد مهم و بنیادین محسوب میشود. در همین راستا، نشست تخصصی «سیاست خارجی ایران در دوران جنگ و پساجنگ» به همت دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، مرکز مطالعات چین دانشگاه آزاد اسلامی و مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه برگزار شد. در این نشست، سعید خطیبزاده معاون وزیر امور خارجه و رئیس مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه بهعنوان سخنران مدعو حضور داشت و کیهان برزگر رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علوم و تحقیقات و معاون سیاسی و بینالمللی مرکز مطالعات چین دانشگاه آزاد اسلامی با طرح پرسشهایی درباره تحولات منطقهای و بینالمللی، ابعاد مختلف موضوع را به بحث گذاشت. محور اصلی این نشست، بررسی تأثیر جنگ اخیر بر محاسبات راهبردی ایران و الزامات سیاست خارجی در دوران پساجنگ بود. از ارزیابی نتایج جنگ و ضرورت بازتعریف بازدارندگی گرفته تا آینده روابط با کشورهای عربی خلیج فارس، جایگاه چین و روسیه، احتمال تکرار درگیری با آمریکا و نقش میانجیهای منطقهای، مجموعهای از مسائل بنیادین در این نشست مورد بررسی قرار گرفت؛ مباحثی که نشان میدهد سیاست خارجی ایران در مرحله کنونی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند پیوند میان واقعبینی راهبردی، آمادگی دفاعی و ابتکار عمل دیپلماتیک است. پیوند دانشگاه و دستگاه دیپلماسی باید تقویت شود در ابتدای این نشست، کیهان برزگر با تأکید بر ضرورت گسترش تعامل میان دانشگاه و دستگاه دیپلماسی، برگزاری نشستهای مشترک را فرصتی برای نزدیککردن مباحث نظری روابط بینالملل به واقعیتهای سیاست خارجی دانست. این استاد تمام روابط بینالملل با اشاره به اهمیت حضور مسئولان وزارت امور خارجه در محیطهای دانشگاهی اظهار کرد که چنین برنامههایی از یکسو امکان آشنایی مستقیم دانشجویان و استادان با ملاحظات و روندهای تصمیمگیری در سیاست خارجی را فراهم میکند و از سوی دیگر، زمینه انتقال دیدگاهها و دغدغههای جامعه علمی به مسئولان دیپلماسی کشور را به وجود میآورد. وی همچنین خواستار توسعه همکاریهای علمی و پژوهشی میان دانشگاه علوم و تحقیقات و مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه شد و ظرفیتهای آموزشی، پژوهشی، اسنادی و کتابخانهای این مرکز را فرصتی برای تقویت ارتباط میان دانش نظری و تجربه عملی سیاست خارجی ارزیابی کرد. خطیبزاده: ایران در مقطع تغییر نظم جهانی قرار دارد در ادامه نشست، سعید خطیبزاده با گرامیداشت یاد رهبر شهید و دیگر شهدای جنگ، به بررسی جایگاه ایران در تحولات نظام بینالملل پرداخت و تأکید کرد که کشور در یکی از مقاطع مهم تغییر ساختار قدرت جهانی قرار گرفته است. وی با اشاره به تجربه تاریخی ایران در جنگهای جهانی اول و دوم توضیح داد که اعلام بیطرفی در آن دوران نتوانست مانع ورود قدرتهای خارجی به خاک ایران و نقض حاکمیت ملی کشور شود. به اعتقاد او، تجربه تاریخی نشان میدهد که در دورههای گذار نظم بینالمللی، اتکا به بیطرفی سنتی لزوماً تضمینکننده امنیت کشورها نیست. معاون وزیر امور خارجه با بیان اینکه تحولات کنونی را نباید صرفاً در چارچوب یک درگیری نظامی محدود تحلیل کرد، تاکید کرد که رقابت قدرتهای بزرگ برای شکلدهی به نظم آینده جهان بر موقعیت و انتخابهای سیاست خارجی ایران تأثیر مستقیم گذاشته است. ازاینرو، بازتعریف ابزارهای دیپلماسی، امنیت و بازدارندگی باید متناسب با شرایط جدید دنبال شود. اهداف راهبردی جنگ محقق نشد خطیبزاده در بخش دیگری از سخنان خود به ارزیابی نتایج جنگ اخیر پرداخت و تأکید کرد که برای داوری درباره موفقیت یا شکست در یک جنگ، باید میان خسارتهای واردشده و میزان تحقق اهداف راهبردی طرفهای درگیر تمایز قائل شد. وی با اشاره به شهادت مقامهای ارشد، فرماندهان نظامی و آسیبدیدن زیرساختهای کشور تصریح کرد که نمیتوان خسارتهای انسانی و مادی جنگ را نادیده گرفت. بااینحال، به اعتقاد او، ارزیابی نهایی باید بر مبنای اهدافی صورت گیرد که طرف مقابل در آغاز درگیری دنبال میکرد. رئیس مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه، تغییر ساختار سیاسی ایران، تضعیف تمامیت ارضی، ایجاد شکاف در وحدت سرزمینی و از میان بردن توان دفاعی و بازدارندگی کشور را از جمله اهداف طرف مقابل برشمرد و تأکید کرد که این اهداف، بهرغم خسارتهای سنگین جنگ، محقق نشدهاند. وی همچنین با اشاره به برخی اسناد راهبردی و جریانهای فکری مؤثر در سیاست خارجی آمریکا، تقابل با ایران را بخشی از یک رویکرد بلندمدت ارزیابی کرد که به اعتقاد او، هدف آن محدودسازی مؤلفههای قدرت ملی جمهوری اسلامی ایران بوده است. خطیبزاده در همین زمینه بر ضرورت تثبیت نتایج راهبردی جنگ در مرحله پس از درگیری تأکید کرد و هشدار داد که دستاوردهای حاصلشده در میدان، بدون پیگیری سیاسی و دیپلماتیک، لزوماً به نتایج پایدار تبدیل نخواهند شد. بازدارندگی نیازمند بازتعریف است یکی دیگر از محورهای سخنان معاون وزیر امور خارجه، ضرورت بازنگری در مفهوم بازدارندگی و سازوکارهای امنیتی منطقه بود. خطیبزاده با طرح این پرسش که الگوهای بازدارندگی آمریکا، اسرائیل و کشورهای عربی خلیج فارس تا چه اندازه توانستهاند اهداف موردنظر خود را محقق کنند، اظهار کرد که بازدارندگی مفهومی ثابت و تغییرناپذیر نیست و باید متناسب با تحولات نظامی، فناوری و محیط امنیتی بازتعریف شود. وی موقعیت جغرافیایی ایران، بهویژه جایگاه راهبردی تنگه هرمز را یکی از مؤلفههای ساختاری قدرت کشور دانست و تأکید کرد که ظرفیتهای ژئوپلیتیکی در شرایط منازعه میتوانند بخشی از معادلات دفاع ملی را شکل دهند. به اعتقاد او، تحولات جنگ اخیر نشان داده که ترتیبات امنیتی خلیج فارس و جایگاه تنگه هرمز را نمیتوان مستقل از واقعیتهای جدید منطقه بررسی کرد. بر همین اساس، هرگونه مذاکره درباره آینده امنیت منطقه باید تغییرات ایجادشده در موازنه قدرت و سازوکارهای بازدارندگی را در نظر بگیرد. روابط با همسایگان عرب نیازمند بازنگری است خطیبزاده در بررسی مناسبات ایران با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز بر ضرورت بازنگری در برخی مفروضات پیشین سیاست خارجی تأکید کرد. وی با اشاره به استفاده از پایگاههای نظامی مستقر در برخی کشورهای منطقه در جریان حملات علیه ایران، اظهار کرد که چنین تحولاتی نمیتواند بر سطح اعتماد متقابل و آینده روابط تهران با همسایگان بیتأثیر باشد. به گفته او، ایران همچنان به ضرورت همزیستی و همکاری منطقهای اعتقاد دارد، اما تحقق امنیت پایدار مستلزم توجه متقابل کشورها به نگرانیهای امنیتی یکدیگر است. معاون وزیر امور خارجه تأکید کرد که نمیتوان از یکسو خواهان روابط باثبات و همکاری منطقهای بود و از سوی دیگر، نسبت به استفاده احتمالی از قلمرو و زیرساختهای نظامی کشورهای منطقه علیه همسایگان بیتفاوت ماند. از نگاه وی، بازتعریف مناسبات منطقهای باید بر پایه واقعیتهای جدید امنیتی، احترام به حاکمیت کشورها و جلوگیری از تبدیل خاک کشورهای همسایه به بستری برای تشدید منازعات صورت گیرد. روابط با چین و روسیه باید واقعبینانه باشد بخش دیگری از این نشست به جایگاه چین و روسیه در سیاست خارجی ایران اختصاص یافت. خطیبزاده با اشاره به تجربه مذاکرات هستهای و تحولات پس از آغاز جنگ اوکراین، بر ضرورت حفظ استقلال تصمیمگیری ایران در مناسبات با قدرتهای بزرگ تأکید کرد. معاون وزیر خارجه با یادآوری سفر هیئت ایرانی به مسکو در هفتههای نخست جنگ اوکراین توضیح داد که تهران در آن مقطع تلاش کرد میان نگرانیهای امنیتی روسیه و توسل به جنگ برای حل اختلافات تمایز قائل شود. به گفته او، ایران ضمن توجه به برخی ملاحظات امنیتی مسکو، راهحل نظامی را مسیر مناسبی برای پایان بحران ندانسته و بر ضرورت توقف درگیریها تأکید کرده است. رئیس مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه همچنین هشدار داد که مناسبات ایران با چین و روسیه نباید بر پایه برداشتهای سادهانگارانه از مفهوم اتحاد راهبردی تحلیل شود. وی با اشاره به سابقه تاریخی رفتار قدرتهای بزرگ تأکید کرد که هر کشوری براساس اولویتها و منافع ملی خود تصمیم میگیرد و نمیتوان انتظار داشت مواضع تمامی شرکای بینالمللی در شرایط بحرانی با انتظارات تهران یکسان باشد. ازاینرو، به اعتقاد خطیبزاده، توسعه همکاری با قدرتهای شرقی باید با شناخت دقیق ظرفیتها، محدودیتها و منافع متقابل و بدون خدشه به استقلال سیاست خارجی کشور دنبال شود. احتمال جنگ مجدد به چه عواملی بستگی دارد؟ در بخش پرسشوپاسخ نشست، احتمال تکرار درگیری نظامی میان ایران و آمریکا مورد توجه قرار گرفت. خطیبزاده در پاسخ به این پرسش تأکید کرد که نمیتوان درباره وقوع یا عدم وقوع جنگ مجدد با قطعیت سخن گفت؛ زیرا تصمیمگیری در آمریکا تحت تأثیر جریانهای سیاسی و امنیتی متفاوتی قرار دارد. وی در تشریح ساختار تصمیمگیری واشنگتن، سه جریان اصلی را از یکدیگر تفکیک کرد. به گفته او، جریان نخست شامل نیروهای نزدیک به اسرائیل و نومحافظهکاران است که عموماً از سیاستهای تقابلی و افزایش فشار علیه ایران حمایت میکنند. جریان دوم را واقعگرایان و بخشی از نیروهای موسوم به ماگا تشکیل میدهند که در اولویتبندی منافع آمریکا، الزاماً از ورود به جنگهای گسترده حمایت نمیکنند. خطیبزاده جریان سوم را نزدیکان شخص دونالد ترامپ دانست که به اعتقاد او، بیش از هر چیز بر دستاوردهای سیاسی کوتاهمدت، نمایش موفقیت و جایگاه رئیسجمهوری آمریکا در تاریخ تمرکز دارند. وی توضیح داد که میزان نزدیکی یا اختلاف این جریانها میتواند بر تصمیم واشنگتن درباره تشدید تنش یا حرکت بهسوی راهکارهای دیپلماتیک تأثیر بگذارد. بااینحال، خطیبزاده تأکید کرد که ایران نیز بازیگری فعال در این معادلات است و باید همزمان با تلاش برای جلوگیری از جنگ، آمادگی لازم برای مواجهه با سناریوهای مختلف را حفظ کند. دیپلماسی فقط امضای توافق نیست معاون وزیر امور خارجه در پاسخ به پرسش دیگری درباره نقش مذاکرات در جلوگیری از تکرار جنگ، تأکید کرد که کارکرد دیپلماسی را نباید صرفاً به امضای توافق محدود کرد. وی توضیح داد که مذاکرات میتوانند برای مدیریت بحران، روشنکردن مواضع طرفها، فراهمکردن فرصت تصمیمگیری و ایجاد زمینه پایان درگیری نیز مورد استفاده قرار گیرند. خطیبزاده با اشاره به تحولات پس از توافق اسلامآباد مدعی شد که طرف آمریکایی از روزهای نخست در اجرای برخی تعهدات و ترتیبات مورد توافق اختلال ایجاد کرده است. وی اختلافات مربوط به تردد کشتیها در تنگه هرمز را فراتر از یک مسئله اجرایی دانست و تأکید کرد که موضوع اصلی، نحوه مدیریت ترتیبات امنیتی و اقتصادی منطقه در شرایط پس از جنگ است. به اعتقاد او، مذاکرات آینده باید واقعیتهای ایجادشده در میدان را در نظر بگیرند و به تثبیت نتایج راهبردی و جلوگیری از بازگشت بحران کمک کنند. جنگ؛ آزمونی برای ساختار حکمرانی خطیبزاده در ادامه با اشاره به مفهوم «تجمیع راهبردی» در ادبیات روابط بینالملل، جنگ اخیر را عاملی برای بازنگری بنیادین در محاسبات امنیتی و سیاسی ایران توصیف کرد. وی اظهار کرد که این جنگ علاوه بر توان نظامی، ظرفیت ساختار سیاسی، دستگاه اجرایی، جامعه و نهادهای دیپلماتیک کشور را نیز در شرایط بحرانی به آزمون گذاشت. به گفته او، تداوم فعالیت دولت، نیروهای مسلح و دستگاه دیپلماسی در جریان درگیری، برخی پیشفرضها درباره فروپاشی سریع ساختارهای حکمرانی و ناتوانی کشور در مدیریت بحران را با چالش مواجه کرد. خطیبزاده همچنین به فعالیت وزارت امور خارجه در طول جنگ، ارتباط با دولتهای مختلف و پیگیری موضوع در سازمان ملل متحد اشاره کرد و این اقدامات را بخشی از تلاش برای مدیریت پیامدهای سیاسی و بینالمللی درگیری دانست. وی در عین حال تأکید کرد که تجربه جنگ باید به اصلاح سیاستگذاری، تقویت توان حکمرانی و کاهش شکافهای فناورانه منجر شود؛ زیرا حفظ توان بازدارندگی در آینده مستلزم ارتقای مستمر ظرفیتهای داخلی است. ضرورت تقویت روایت بینالمللی ایران بخش دیگری از سخنان خطیبزاده به نقش اسرائیل و اهمیت شناخت ساختارهای تصمیمگیری آمریکا اختصاص داشت. وی با تأکید بر نقش مستقل اسرائیل در تحولات منطقه، این نقش را در چارچوب حمایتهای راهبردی ایالات متحده تحلیل کرد و خواستار گسترش مطالعات تخصصی درباره جریانهای سیاسی و امنیتی مؤثر بر تصمیمات دو طرف شد. معاون وزیر امور خارجه همچنین به ضعف توازن رسانهای در بازتاب مواضع ایران اشاره کرد و تقویت ظرفیت روایتسازی و ارتباطات بینالمللی را از ضرورتهای سیاست خارجی کشور دانست. به اعتقاد او، موفقیت در این حوزه صرفاً به ابزارهای رسانهای وابسته نیست، بلکه نیازمند انسجام داخلی و فراهمشدن زمینه شکلگیری روایتی مشترک در سطح ملی است. میانجیگری بدون اهرم فشار کافی نیست در ادامه نشست، کیهان برزگر با طرح پرسشهایی درباره نقش پاکستان، عمان و قطر در میانجیگری و همچنین آینده نظم امنیتی خاورمیانه، بحث را به ابعاد منطقهای بحران گسترش داد. خطیبزاده در پاسخ، میان نقش میانجی و تسهیلگر تمایز قائل شد و تأکید کرد که صرف اعلام آمادگی یک کشور برای میانجیگری به معنای برخورداری از توان واقعی برای حل اختلافات نیست. وی توضیح داد که ارزیابی عملکرد کشورهای میانجی باید بر اساس میزان نفوذ، ظرفیت اثرگذاری و اهرمهای فشار آنها بر طرفهای درگیر صورت گیرد. از این منظر، کشورهایی مانند عمان، قطر و پاکستان ممکن است نقشهای متفاوتی در تسهیل ارتباطات، انتقال پیامها یا پیشبرد مذاکرات ایفا کنند و نمیتوان ظرفیت آنان را یکسان ارزیابی کرد. رقابت بر سر نظم امنیتی آینده خاورمیانه در بخش پایانی نشست، خطیبزاده به رقابت الگوهای مختلف برای شکلدهی به نظم امنیتی آینده خاورمیانه پرداخت. وی اظهار کرد که اسرائیل به دنبال گسترش عمق راهبردی و حفظ برتری فناورانه خود است و آمریکا نیز میکوشد جایگاهش را بهعنوان یکی از بازیگران اصلی تأمین امنیت منطقه حفظ کند. در مقابل، کشورهایی مانند ترکیه و پاکستان و برخی دولتهای عربی نیز تلاش دارند نقش بیشتری در ترتیبات امنیتی آینده ایفا کنند. خطیبزاده در برابر این الگوها بر ضرورت ارائه طرحی فراگیر برای امنیت منطقه تأکید کرد؛ طرحی که بهجای اتکای یکجانبه به قدرتهای فرامنطقهای، بر مشارکت کشورهای منطقه و بهرسمیتشناختن نگرانیهای امنیتی متقابل استوار باشد. وی تأکید کرد که سیاست خارجی ایران در دوران پساجنگ باید با شناخت دقیق تحولات ساختاری نظام بینالملل، حفظ استقلال تصمیمگیری، تقویت بازدارندگی و استفاده مؤثر از ظرفیتهای دیپلماتیک دنبال شود. از نگاه او، جلوگیری از تکرار جنگ و ایجاد ثبات پایدار، مستلزم پیوند میان توان دفاعی، واقعبینی راهبردی و ابتکار عمل سیاسی در سطح منطقهای و بینالمللی است.